داستانهايش حكايت مىكند ، نه عين كلمات آنان و نه ترجمهء حرف به حرف آنها است .
از نظر او از آنجا كه قرآن كتاب هدايت و موعظه است ، از داستانها آن چيزى را نقل مىكند كه موجب تقويت ايمان ، تزكيه نفس و حصول عبرت باشد . در نتيجه ناگزير است كه مطالب را با روشهاى مختلف و تنوع در نظم كلام و رعايت فواصل آيات و . . .
به گونهاى بيان كند كه هر حكايتى از يك داستان با حكايت ديگر آن تفاوت داشته باشد . « 1 » او براى اين سخنان خود ، چنين استدلال مىكند كه بسيارى از شخصيتهاى داستانهاى قرآن ، افرادى غير عرب هستند . علاوه بر اين كه كسانى هم كه به زبان عربى سخن مىگويند قطعا سخنانشان از فصاحت و بلاغت قرآن به دور است . بنا بر اين ، شكى نيست كه قرآن عين كلام اين افراد را بازگو نمىكند . آن چه براى او مهم است اين است كه ساحت كلام خداوند را از اختلاف و تناقض در معانى بپيرايد . و در اين راه ، كافى است كه براى توجيه اختلاف تعبير از يك معناى واحد ، فايدهاى لفظى يا معنوى را در نظر بگيريم . « 2 » و نيز به نظر مىرسد اين گونه پاسخها و دليلتراشىها ، اگر چه ما را از يك مشكل مىرهاند ، اما به مشكل ديگرى ، چه بسا بدتر مبتلا مىسازد . آن چه پيش از اين در بحث از عدم ترتيب « 3 » گفته شد ، در اين مورد نيز صادق است .
و - قرآن با عقايد مردم همراهى مىكند ، اگر چه صحيح نباشند . مفسران المنار بر اين مبنا كه قرآن را كتاب هدايت و موعظه مىدانند استدلال مىكنند كه چه بسا در داستانها به تبع مخاطبان ، تعبيراتى به كار رفته باشد . اگر چه در اصل و واقع هم درست نباشد .
و براى اين مطلب ، آيهء
« الَّذِينَ يَأْكُلُونَ الرِّبا لا يَقُومُونَ إِلَّا كَما يَقُومُ الَّذِي يَتَخَبَّطُهُ الشَّيْطانُ مِنَ الْمَسِّ »
« 4 » و نيز آيهء
« حَتَّى إِذا بَلَغَ مَطْلِعَ الشَّمْسِ »
« 5 » در داستان ذى القرنين را شاهد مىآورند . « 6 » در آيهء اول ، صرع به شيطان نسبت داده شده و در آيهء دوم ، محل طلوع خورشيد را بركهاى گلآلود معرفى كرده است . از نظر مفسران المنار ، اين مطلبى است
هامش
( 1 ) . همان ، ج 9 ، ص 70 .
( 2 ) . همان ، ج 8 ، ص 294 و 295 ؛ نيز ر . ك : ج 9 ، ص 72 - 75 .
( 3 ) . بند « دال » همين قسمت .
( 4 ) . آنان كه رباخوارى مىكنند برنخيزند جز همانند برخاستن آن كه شيطان او را در اثر تماس ، به ديوانگى مىكشاند . سورهء بقره ، آيهء 275 .
( 5 ) . تا آنگاه كه به محل طلوع خورشيد رسيد . سورهء كهف ، آيهء 90 .
( 6 ) . المنار ، ج 1 ، ص 399 .