خداوند در پديد آوردنش دخيل باشد . « 1 »
ب - در استناد وقوع يك پديده ، بدون واسطه ، به علل غيرمادى اشكالى نمىبيند و چنين تلقىيى از معجزات دارد . « 2 »
ج - صلاح و فساد فرد را در علل ، منشأ اثر مىداند . « 2 »
گروه ديگرى كه رشيد رضا و عبد ه ، عقايدشان را به نقد مىكشند ، كسانى هستند كه دربارهشان مىنويسند :
يكى از مصيبتها اين است كه بسيارى از مؤمنانى كه در اين قرنهاى اخير ، پيرو دينى روحانى بودهاند ، در محدودهء آن چه خداوند بر پيامبرانش نازل كرده است و آن چه از آن فهميده مىشود و از گذشتگان صالح رسيده ، نايستادهاند ، بلكه هماره بر آن خرافات ، اوهام ، بدعتها و ضلالتها را افزوده و مىافزايند . « 4 »
همانان كه علىرغم دستيابى بشر به افقهاى تازهء دانش و دستيابى به پارهاى رازها و شگفتىهاى طبيعت ، از اين سنتهاى الهى و علوم تجربى بىاطلاع هستند و در نتيجه ، بىآن كه با بهرهگرى از اين سنتها و اسباب طبيعى امور ، در تحقق اهداف خود بكوشند ، برآورده شدن آرزوهايشان ، شفا يافتن بيمارانشان ، از بين رفتن دشمنانشان را مىطلبند . و همين است كه بيگانگان حكومتشان را در دست گرفتهاند ، مردمانشان را ذليل ساختهاند و ثروتهايشان را به يغما بردهاند و هيچ چيز هم جلودارشان نيست ، « 5 » كسانى كه چنين نگرشى به جهان را عين ديندارى مىدانند و آن را الهام گرفته از تعاليم دينى تلقى مىكنند و حكايت قرآن از گذشتگان را گواه آن مىدانند .
از اين رو است كه مفسران المنار مىكوشند تا بىپايه بودن اين باور غلط را اثبات كنند و تباين آن را با ديندارى نشان دهند . و بدينسان نه تنها اين بيمارى پنهان و عمومى جامعهء اسلامى را درمان كنند ، بلكه طعنههاى مخالفان را نيز پاسخ گويند و اين زنگارهاى جهل و خرافه را از چهرهء زيباى اسلام بزدايند . با توجه به اين مسائل ، عبد ه تصريح مىكند كه :
اولا ، ايمان به وقوع معجزات ، مانع از آن نيست كه به نظام علّى جهان و
هامش
( 1 ) . همان ، ج 12 ، ص 109 .
( 2 ) همان ، ج 11 ، ص 231 ؛ نيز ر . ك : ج 1 ، ص 314 .
( 4 ) . همان ، ج 8 ، ص 366 .
( 5 ) . همان ، ج 11 ، ص 237 و 238 .