مادامى كه به خدا و كتاب و پيامبرش ايمان دارند ، به خاطر اين تأويلات تكفير كرد . اما بايد در نظر گرفت كه اگر ما براى گرويدن به كنايه و مجاز و تمثيل ، در كلام خداوند ضابطه و محدودهاى معين نكنيم ، اين راه را گشودهايم كه هر كس هر معنايى را از اين كلام الهى اراده كند و بر آن ، نام مجاز و تمثيل بگذارد . يكى از مهمترين شاخصهايى كه مىتوان براى اين كار در نظر گرفت ، موافقت با ظاهر آيات است .
و از سوى ديگر بايد توجه داشت كه هر دينى مجموعهاى از معارف را بر بشر عرضه مىدارد ، و دگرگونى در هر يك از اجزاى اين مجموعه ، تغيير در همهء آن را به دنبال خواهد داشت . بنا بر اين هرگاه در بخشى از اين معارف ، تجديد نظر شود ، نه تنها بايد مستقلا ارزيابى شود ، بلكه بايد بتواند در كنار ديگر اجزا ، مجموعهاى منسجم و هماهنگ را ارائه دهد . در بحث از ملائكه نيز بايد به همين نكات توجه شود . آيا اين تعريف جديد با ظاهر آيات هماهنگ است ؟ با توجه به اين كه عبد ه ، جن و ملائكه را از يك سنخ مىداند ، در مورد جن چه بايد گفت ؟ خداوند جنيان را مخاطب و مكلف قرار داده و بر آنها پاداش و جزا مقرر فرموده است ، آيا اين خصوصيات را مىتوان با اين تعريف جديد هماهنگ كرد ؟
رشيد رضا باتفصيل بيشترى از ملائكه و جن سخن مىگويد . از نظر او جنيان داراى اراده و اختيار هستند . او گفتارى طولانى دربارهء شر مىآورد و بر اين اساس كه مؤاخذه بر مبناى اختيار است ، نتيجه مىگيرد كه هيچ مخلوقى وجود ندارد كه بر باطل و شر آفريده شده و بر كفر و فسق مجبور باشد . آياتى هم كه از معصيت ابليس سخن مىگويند بر اختيار او در عصيانش دلالت دارند . جنيان نيز مانند بشر ، به دو گروه مؤمن و كافر تقسيم مىشوند كه ابليس در اين دستهء اخير جاى دارد . « 1 »
رشيد رضا به اقوال گوناگون دربارهء برانگيخته شدن پيامبران براى بشر ، جنيان و حتى حيوانات اشاره مىكند و خود با توجه به ظاهر آيات ، اين نظر را برمىگزيند كه پيامبران براى هر دو گروه جن و انس مبعوث شدهاند . « 2 » او عالم غيب را غير مادى نمىداند و مىنويسد :
اين جهان از جملهء آن امورى است كه متكلمان و فلاسفه ، آن را غير مادى مىنامند ،
هامش
( 1 ) . همان ، ج 8 ، ص 341 .
( 2 ) . همان ، ص 107 .