سپس از مدت و كيفيت اين مراحل ابراز بىاطلاعى نموده ، مىپرسند :
اين مراحل از نظر بعد زمانى چه اندازه طول كشيد ؟ و انسان در هر مرحلهاى چه قدر توقف كرد ؟ و اين حالتهاى انتقالى تحت چه عواملى به وجود آمد ؟ اينها مسائلى است كه از علم و دانش ما مخفى است و تنها خدا مىداند و بس . « 1 »
در واقع ، در اين جا احتمال وجود فواصل طولانى بين هر يك از مراحل پيدايش انسان را پذيرفتهاند كه از جمع بين اين سخن و سخن قبلىشان بايد نتيجه گرفت كه آن چه از نظر آنان با ظاهر آيات سازگار نيست ، صرفا وجود انواع ديگر جانداران در اين سير تطور و پيدايش انسان است و الا قرآن دربارهء چگونگى و مدت هر يك از اين مراحل كوتاه يا بلند آن ، ساكت است .
علاوه بر اين ، مفسران نمونه ، در تفسير آيهء
« . . . وَ بَدَأَ خَلْقَ الْإِنْسانِ مِنْ طِينٍ »
« 2 » نظر كسانى را كه براى اين آيات ظهورى غير از خلقت اوليهء آدم ، ابراز مىكنند و احتمال مىدهند كه آيهء كريمه ، به اعتبار استفادهء مستقيم و غير مستقيم بشر از گياهان ، چنين تعبيرى را به كار برده است ، رد نموده ، چنين استدلال مىكنند :
آيات قرآن يكديگر را تفسير مىكنند . و آيات مورد بحث ، به قرينهء آيات ديگر قرآن اشاره به آفرينش شخص آدم دارند كه از خاك آفريده شد . « 3 »
اما هم ايشان ، در تفسير آيهء
« . . . فَإِنَّا خَلَقْناكُمْ مِنْ تُرابٍ . . . »
« 4 » اين احتمال را مىدهند كه آيهء كريمه علاوه بر آن كه به خلقت آدم اشاره دارد ، به اعتبار اين به كار رفته باشد كه تمام آن چه نطفه و سپس بشر از آن تغذيه مىكند ، از خاك گرفته مىشود . « 5 »
و در تفسير آيهء 11 سورهء فاطر ، مسلم دانستهاند كه انسان به هر دو اعتبار ذكر شده ، از خاك است . « 6 » در تفسير آيهء 20 سورهء روم ، « 7 » آيهء 67 سورهء مؤمن « 8 » و آيهء 32
هامش
( 1 ) . همان ، ج 23 ، ص 118 .
( 2 ) . و خلقت انسان را از گل آغاز كرد . سورهء سجده ، آيهء 7 .
( 3 ) . همان ، ج 17 ، ص 130 .
( 4 ) . . . . بدانيد كه ما شما را از خاك آفريدهايم . . . . سورهء حج ، آيهء 5 .
( 5 ) . همان ، ج 14 ، ص 22 و 23 .
( 6 ) . همان ، ج 18 ، ص 200 .
( 7 ) . همان ، ج 16 ، ص 390 .
( 8 ) . همان ، ج 20 ، ص 165 .