مفسران نمونه از آيهء 82 سورهء نساء « 1 » مطالب مختلفى را استفاده مىكنند كه از جملهء آنها پارهاى موضوعات است كه بايد بدانها انديشيد :
مردم موظفند كه دربارهء اصول دين و مسائلى همانند صدق ادعاى پيامبر و حقانيت قرآن ، مطالعه و بررسى كنند و از تقليد و قضاوتهاى كوركورانه بپرهيزند . « 2 »
و در جايى ديگر به حديثى از امام صادق عليه السّلام اشاره مىكنند كه مردم را به انديشه دربارهء مرگ فرامىخوانند و آن را مصداق حديث نبوى در فضيلت يك ساعت تفكر بر يك سال عبادت معرفى مىنمايند . مفسران نمونه در ذيل اين حديث ، انحصار تفكر دربارهء مرگ را رد مىكنند و حديث را در صدد بيان يكى از مصاديق تفكر مىدانند . « 3 »
آنان در تفسير آيهء 46 سبأ ، ايمان به اللّه را در آيه فرض شده دانسته و دعوت به تفكر را در امورى غير آن مىدانند و نتيجه مىگيرند كه توحيد امرى فطرى است كه حتى بدون انديشه نيز روشن است . « 4 »
در تفسير آيهء
« الَّذِينَ يَسْتَمِعُونَ الْقَوْلَ فَيَتَّبِعُونَ أَحْسَنَهُ . . . »
« 5 » آن را شعارى اسلامى دانستهاند كه آزادانديشى مسلمانان را به خوبى نشان مىدهد . و در توصيف اين بندگان ويژه خداوند مىنويسند :
. . . هيچ گونه تعصب و لجاجتى در كار آنها نيست و هيچ گونه محدوديتى در فكر و انديشهء آنها وجود ندارد . آنها جوياى حقند و تشنهء حقيقت . . . . « 6 »
سپس در بيان اين كه منظور از « قول » در آيهء ياد شده چيست ، ديدگاههاى گوناگون مفسران را مىآورند كه منظور از آن را قرآن ، اوامر الهى و غيره دانستهاند . و در نقد آن مىنويسند :
ولى هيچ گونه دليلى براى اين تفسيرهاى محدود در دست نيست ، بلكه ظاهر آيه ، هرگونه قول و سخن را شامل مىشود . بندگان با ايمان خدا از ميان تمام سخنان ،
هامش
( 1 ) .أَ فَلا يَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ وَ لَوْ كانَ مِنْ عِنْدِ غَيْرِ اللَّهِ لَوَجَدُوا فِيهِ اخْتِلافاً كَثِيراً؛ آيا در [ معانى ] قرآن نمىانديشند ؟ و اگر از نزد كسى غير از خدا بود ، در آن اختلاف بسيار مىيافتند .
( 2 ) . همان ، ج 4 ، ص 28 .
( 3 ) . همان ، ج 25 ، ص 313 .
( 4 ) . همان ، ج 18 ، ص 135 .
( 5 ) . همان آنان كه قول [ نيك و حق ] را مىشنوند و آنگاه از بهترين آن پيروى مىكنند . . . . سورهء زمر ، آيهء 18 .
( 6 ) . نمونه ، ج 19 ، ص 412 .