از نظر علامه ، جايگاه تعقل و تفكر در اسلام تا بدان حد و الا است كه مىفرمايد :
خداوند در قرآن خود و حتى در يك آيه نيز بندگان خود را امر نفرموده كه نفهميده به قرآن يا به هر چيزى كه از جانب او است ايمان آورند و يا راهى را كوركورانه بپيمايند . حتى قوانين و احكامى را كه براى بندگان خود وضع كرده و عقل بشرى به تفصيل ، ملاكهاى آن را درك نمىكند ، به چيزهايى كه در مجراى احتياجات قرار دارد ، علت آورده است ؛ به مانند آيهء
« إِنَّ الصَّلاةَ تَنْهى عَنِ الْفَحْشاءِ وَ الْمُنْكَرِ وَ لَذِكْرُ اللَّهِ أَكْبَرُ »
« 1 » و آيهء
« كُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّيامُ كَما كُتِبَ عَلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ »
« 2 » و آيهء
« ما يُرِيدُ اللَّهُ لِيَجْعَلَ عَلَيْكُمْ مِنْ حَرَجٍ وَ لكِنْ يُرِيدُ لِيُطَهِّرَكُمْ وَ لِيُتِمَّ نِعْمَتَهُ عَلَيْكُمْ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ »
« 3 » . « 4 »
خداوند نه تنها در آيهء 125 سورهء نحل ، « 5 » رسول گرامىاش را امر نموده تا علاوه بر موعظهء حسنه و مجادله ، در دعوت خود از مردم به سوى حق تعالى از حكمت ( ظاهرا منظور از حكمت ، همان برهان است ) بهره گيرد ، « 6 » بلكه خود نيز به پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه و آله استدلالى را براى اثبات حقى يا از بين بردن باطلى مىآموزد . در آيهء هفدهم سورهء مائده به حضرتش مىآموزد كه « بگو : اگر خدا بخواهد عيسى بن مريم را هلاك كند چه كسى قادر است مانع خداوند شود » . « 7 » يا استدلالهايى را از پيامبران و اولياى خود ، چون حضرت نوح و ابراهيم و موسى و لقمان « 8 » و مؤمن آل فرعون « 9 » و ساحران فرعونى « 10 »
هامش
( 1 ) . همانا نماز انسان را از هرزگى و زشتى باز مىدارد و ذكر خداوند بزرگ ( مرتبه ) تر است . سورهء عنكبوت ، آيهء 45 .
( 2 ) . روزه بر شما واجب شد همان گونه كه بر گذشتگان شما واجب گرديد ، باشد كه تقوا پيشه كنيد . سورهء بقره ، آيهء 83 .
( 3 ) . خداوند نمىخواهد بر شما حرجى قرار دهد ، بلكه مىخواهد شما را پاك كند و نعمت خود را بر شما تمام و كامل نمايد ، باشد كه شكرگزارى كنيد . سورهء مائده ، آيهء 6 .
( 4 ) . الميزان ، ج 5 ، ص 256 .
( 5 ) .ادْعُ إِلى سَبِيلِ رَبِّكَ بِالْحِكْمَةِ وَ الْمَوْعِظَةِ الْحَسَنَةِ وَ جادِلْهُمْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ.
( 6 ) . الميزان ، ج 5 ، ص 267 ؛ نيز ر . ك : ج 12 ، ص 371 .
( 7 ) .لَقَدْ كَفَرَ الَّذِينَ قالُوا إِنَّ اللَّهَ هُوَ الْمَسِيحُ ابْنُ مَرْيَمَ قُلْ فَمَنْ يَمْلِكُ مِنَ اللَّهِ شَيْئاً إِنْ أَرادَ أَنْ يُهْلِكَ الْمَسِيحَ ابْنَ مَرْيَمَ وَ أُمَّهُ وَ مَنْ فِي الْأَرْضِ جَمِيعاً.
( 8 ) . سورهء لقمان ، آيهء 13 .
( 9 ) . سورهء غافر ، آيهء 28 .
( 10 ) . سورهء طه ، آيهء 72 .