آنى برخوردار است كه انسان بدوى ، در وهلهء نخست ، تصور مىكند . هر چه دانش بشر پيشرفت مىكند و آگاهى او به ماهيت اين هستى افزايش مىيابد ، عظمت اين حقيقت را بيشتر در مىيابد . « 1 »
سيد ، در مواردى نيز چند احتمال را براى مدلول آيه مطرح مىكند ، اما به تعيين آن اهتمام نمىورزد . « 2 » چه بسيار مىشود كه او متعاقب تفسير اين آيات ، به دلالت اين آثار بر صفات فعل خداوند اشاره مىكند . در تفسير آيهء
« وَ لَقَدْ جَعَلْنا فِي السَّماءِ بُرُوجاً »
« 3 » پس از ذكر دو احتمال براى مدلول بروج ، مىآورد كه در هر دو صورت ، آنها گواه بر قدرت ، دقت و نوآورى زيباى خداوند هستند . « 4 »
او پس از تفسير و توضيح آيهء
« وَ جَعَلْنا فِي الْأَرْضِ رَواسِيَ أَنْ تَمِيدَ بِهِمْ »
« 5 » كشف چگونگى حفظ توازن را به تحقيقات علمىيى وامىگذارد كه پرداختن به آن ، در حوزهء اصلى كارشان قرار مىگيرد . و به همين مقدار از نص قرآنى اكتفا مىكند كه فرد را با درنگى الهام بخش به تتبع دست قدرت ، تدبير و آفرينندگى اين هستى عظيم ، فرامىخواند . « 6 »
سيد در تفسير آيهء
« فَلا أُقْسِمُ بِرَبِّ الْمَشارِقِ وَ الْمَغارِبِ »
« 7 » مىآورد كه چه بسا مراد ، مشرقهاى ستارگان باشد ، همانطور كه ممكن است مراد ، مشرقها و مغربهاى متوالى در مناطق مختلف زمين باشد . آنگاه مىافزايد كه هر چه مدلول مشارق و مغارب باشد ، عظمت اين وجود و بزرگى خالق آن را به قلب انسان الهام مىكند . « 8 »
او در تفسير آيهء
« بَلى قادِرِينَ عَلى أَنْ نُسَوِّيَ بَنانَهُ »
« 9 » بدون آن كه از ويژگى نوك انگشتان انسان سخنى به ميان آورد ، به اين عضو بدن ، از جهت كوچك بودنش توجه مىكند و آيه را كنايهاى از اعادهء آفرينش انسان در نهايت دقت مىداند كه نه تنها هيچ عضوى را ،
هامش
( 1 ) . فى ظلال القرآن ، ج 6 ، ص 3804 و 3715 .
( 2 ) . ر . ك : ص 146 و 158 همين بخش از كتاب .
( 3 ) . و همانا در آسمان برجهايى قرار داديم . سورهء حجر ، آيهء 60 .
( 4 ) . فى ظلال القرآن ، ج 4 ، ص 2132 و 2133 .
( 5 ) . و در زمين ( كوههايى همچون ) لنگرهايى نهاديم ( تا مبادا ) آنها را بلرزاند . سورهء نبأ ، آيهء 31 .
( 6 ) . فى ظلال القرآن ، ج 4 ، ص 2376 ؛ ج 1 ، ص 152 و 153 و 384 ؛ ج 5 ، ص 2549 ، 2934 و 2969 ؛ ج 6 ، ص 3884 - 3888 .
( 7 ) . پس به پروردگار مشرقها و مغربها سوگند نمىخورم . سورهء معارج ، آيهء 40 .
( 8 ) . فى ظلال القرآن ، ج 6 ، ص 3703 .
( 9 ) . آرى تواناييم تا سرانگشتان را ( تمام و كامل ) درست كنيم . سورهء قيامت ، آيهء 4 .