توشه برمىگيرد . « 1 »
ب - قرآن براى توجه دادن به طبيعت ، به ذكر پديدههايى مىپردازد كه آشنا هستند ، نه آن كه به مواردى اشاره كند كه استثنايى در نظام علّى و معلولى طبيعت به شمار مىآيند و نه آنهايى كه بشر به علت طبيعى آنها جاهل است . گرچه همين جهل موجب شود كه سريعتر به علت العلل ، يعنى خداوند متوجه گردد .
او مىنويسد كه قرآن ديدگان و قلوب بشر را به سوى مناظرى سوق مىدهد كه بتوانند آن را ببينند و درك كنند و قلبشان الهامها و همنوايىهايش را احساس كند و گرنه ، همهء آفريدههاى خداوند اعجاز است و همهاش ابداع و نوآورى است . « 2 » همو در تفسير آيهء
« أَ وَ لَمْ يَرَوْا إِلَى الطَّيْرِ فَوْقَهُمْ صافَّاتٍ وَ يَقْبِضْنَ ما يُمْسِكُهُنَّ إِلَّا الرَّحْمنُ »
« 3 » مىنويسد كه نگه داشتن پرنده در هوا مانند نگه داشتن جانوران است بر روى زمين كه گويى با آن چه بر روى آن قرار دارد ، در فضا در حال پرواز است . و همچنين مانند نگه داشتن اجرام ديگر در آسمان است كه جز خداوند ، كسى آنها را در مكانهايشان نگه نمىدارد . « 4 »
بنا بر اين اگر خداوند از باران مىگويد ، فروفرستادن آب از آسمان يكى از شگفتىهاى جهان هستى است كه ما با غفلت از كنار آن مىگذريم . « 5 » و اگر از زنده كردن زمين سخن مىگويد ، احياى زمين ، امرى است كه مرتبا در محيط پيرامون بشر تكرار مىشود ، اما او با دقت و تأمل ، در آن نمىنگرند . « 6 » و اگر از شب و روز سخن مىگويد ، مشاهدهء داخل شدن شب در روز و روز در شب و تناقض و امتداد يافتن آنها به هنگام رفت و آمد فصلها صحنهاى واقعا شگفت است كه بر اثر استمرار و عادت كردن به آن ، اكثر مردم حساسيتشان را به آن از دست دادهاند و اين شگفتى را نمىبينند . « 7 » ج - بر همين مبنا قرآن پديدهها را به وسيلهء آن چه قابل حس و درك است و بدون نياز به هيچ وسيله و ابزار پيشرفتهاى توصيف مىكند . آيهء دهم سورهء لقمان مىفرمايد :
هامش
( 1 ) . همان ، ج 6 ، ص 3360 ؛ نيز ر . ك : ج 2 ، ص 721 ؛ ج 5 ، ص 2943 .
( 2 ) . همان ، ج 6 ، ص 3642 و 3643 .
( 3 ) . مگر پرندگان را در بالاى سر خود نديدند ( كه چگونه ) بال گشودگان هستند و ( بالهاى خود را ) مىبندند ( و ) جز ( خداى ) رحمان كسى آنها را ( در فضا ) نگه نمىدارد ؟ سورهء ملك ، آيهء 19 .
( 4 ) . فى ظلال القرآن ، ج 6 ، ص 3642 و 3643 .
( 5 ) . همان ، ج 5 ، ص 2787 .
( 6 ) . همان ، ج 6 ، ص 3361 .
( 7 ) . همان ، ج 5 ، ص 2796 ؛ نيز ر . ك : ج 1 ، ص 152 و 153 ؛ ج 2 ، ص 808 .