اما در واقع بايد گفت : دانش امروز است كه حقيقت معناى كلام الهى را در اين موارد بر ما مىنماياند .
او در موارد متعددى قرآن را به وصف اعجاز ستوده است كه در بيان حقايقى از طبيعت ، هزار و چهارصد سال بر علم سبقت گرفته است . اين از جملهء مواردى است كه او بر يافتههاى علمى صحه گذارده و عملا به تطبيق دادن آنها با قرآن پرداخته است .
در تفسير آيهء
« فَلْيَنْظُرِ الْإِنْسانُ مِمَّ خُلِقَ ، خُلِقَ مِنْ ماءٍ دافِقٍ ، يَخْرُجُ مِنْ بَيْنِ الصُّلْبِ وَ التَّرائِبِ »
« 1 » مىآورد كه اين حقيقت ، سرّى مكنون در علم خداوند بوده و بشر از آن آگاه نبوده است تا اين كه در نيمهء قرن اخير ، علم جديد بدان دست يافت . « 2 » همو در مورد آيهء 67 سورهء غافر ، كه مراحل جنين را بيان مىكند ، مىگويد كه مرحلهء جنينى ، مرحلهاى به راستى عجيب است و با پيشرفت پزشكى و به ويژه ، علم جنين شناسى ، يافتههاى بسيارى دربارهء آن به دست آمده است ؛ اما درخور تأمل است كه قرآن به اين مرحله ، با چنين دقتى ، از حدود چهارده قرن پيش اشاره كرده است . « 3 » حال آن كه در جاى ديگر بر اين كار خرده گرفته بود و علم را تنها شايستهء توسعهء مدلول آيه و طرح احتمال جديد براى معناى آن دانسته و گفته بود كه قرآن معجزه است ، چه كشفيات علمى محتملتر با نصوص ثابت آن تطبيق كند و چه نكند . « 4 »
عدم پايبندى سيد را به آن چه به عنوان اصل در تفسير آيات بيان كرده است ، در تفسير آيهء
« يُكَوِّرُ اللَّيْلَ عَلَى النَّهارِ وَ يُكَوِّرُ النَّهارَ عَلَى اللَّيْلِ »
« 5 » به روشنى مىبينيم . او در برابر اين آيه ، با اعجاب درنگ كرده ، آن را تعبيرى شگفت مىخواند كه هر نظر كنندهاى در قرآن ، ناچار است با توجه به كشفيات جديد دربارهء كروى بودن زمين ، آن را تفسير كند . او سپس تصريح مىكند كه در سراسر تفسيرش از قرآن ، همواره بر اين نكته توجه داشته است كه قرآن را بر نظرياتى كه انسان كشف كرده ، تطبيق ندهد ؛ چرا كه آنها
هامش
( 1 ) . پس انسان بايد بنگرد كه از چه چيزى خلق شده است . ( او ) از آبى جهنده آفريده شده ، ( كه ) از پشت پدر و قفسهء سينه مادر خارج مىشود . سورهء طارق ، آيهء 6 و 7 .
( 2 ) . فى ظلال القرآن ، ج 6 ، ص 3878 .
( 3 ) . همان ، ج 5 ، ص 3095 ؛ ج 4 ، ص 2045 ، 2046 ، 2458 و 2459 ؛ ج 5 ، ص 2787 ، 2967 و 2983 ؛ ج 6 ، ص 3385 ، 3637 و 3638 .
( 4 ) . همان ، ج 6 ، ص 3451 .
( 5 ) . شب را بر روز مىپيچيد و روز را بر شب مىپيچيد . سورهء زمر ، آيهء 5 .