در صدد بيان حقيقت آنها نيست . قرآن كتاب علم نيست ، كتاب هدايت است و از بيان اين مطالب اهداف ديگرى را دنبال مىكند . « 1 » ما در بحث از هدف قرآن ، به برخى از اين اهداف كلامى اشاره كرديم .
عقل و علم در بيان مفسر الجواهر
طنطاوى به بحثى مستقل دربارهء جايگاه عقل در اسلام نمىپردازد ، اما سخنان او دربارهء علم به عنوان يكى از برجستهترين ثمرههاى عقل بشرى در دوران معاصرش مىتواند ما را به باور او از عقل رهنمون سازد .
جايگاه عقل و علم از ديدگاه اسلام
طنطاوى معتقد است كه قرآن با عنايت به علوم طبيعى « 2 » در بيش از 750 آيه به صراحت ، تنها از آن سخن گفته « 3 » و مسلمانان را به انديشيدن دربارهء طبيعت و فراگيرى علوم آن تشويق فرموده « 4 » و بلكه به آموختن آن امر كرده است . او مىگويد كه مسلمانان بايد به تحصيل همهء علوم بپردازند به اين اعتبار كه دينشان آنها را به اين كار فرمان داده است ؛ چرا كه فرقى بين اين سخن خداوند :
« انْظُرُوا ما ذا فِي السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ »
« 5 » و اين كه
« فَاسْتَقِمْ كَما أُمِرْتَ »
« 6 » نيست . هر دو ، امر هستند و امر نيز براى وجوب است . « 7 » بنابر قول او ، اين نظر كردن در طبيعت از هر عبادتى برتر است . اين طبيعت كلماتى است كه خداوند به دست خود ، آنها را نگاشته و در قرآن به نظر در آنها امر كرده است . پس نظر كردن در آن از هر عبادتى برتر و گرانقدرتر است ؛ چرا كه علم از عمل بلند مرتبهتر است . عامل ابله ناآگاه ، در آخرت بهرهء اندكى مىبرد . . . پس نوشتههاى هستى را بخوانيد ، همان گونه كه كتاب مقدس ، قرآن را مىخوانيد . « 8 »
هامش
( 1 ) . همان ، ج 1 ، ص 212 .
( 2 ) . جوهرى طنطاوى ، الجواهر ، ج 1 ، ص 7 ؛ ج 2 ، ص 82 ؛ ج 1 ، ص 183 .
( 3 ) . همان ، ج 1 ، ص 3 ؛ ج 3 ، ص 19 ؛ ج 2 ، ص 207 .
( 4 ) . همان ، ج 2 ، ص 90 ؛ ج 2 ، ص 207 ؛ ج 11 ، ص 72 .
( 5 ) . به آن چه در آسمانها و زمين است بنگريد . سورهء يونس ، آيهء 101 .
( 6 ) . همان گونه كه مأمور شدهاى ، پايدارى كن . سورهء هود ، آيهء 112 .
( 7 ) . الجواهر ، ج 1 ، ص 8 .
( 8 ) . همان ، ج 2 ، ص 82 .