در سال دهم هجرت كه به حجة الوداع معروف است ، موسم حج به ذيحجه واقعى افتاده بود و در همين سال پيامبر خدا همراه با ساير مسلمانان حج بجا آوردند و در چندين نوبت خطبههاى روشنگرانهاى ايراد فرمود و تذكرات مهمى به مردم داد از جمله در روز عيد قربان ضمن خطبهاى آيه مربوط به نسيئى را كه پيش از اين آورديم قرائت نمود سپس فرمود :
الا و ان الزمان قد استدار كهيئته يوم خلق الله السموات و الارض و ان عدة الشهور عند الله اثنا عشر شهرا فى كتاب الله منها اربعة حرم ثلاثه متوالية ذوالقعده و ذوالحجه و المحرم و رجب الذى يدعى شهر مضر الذى بين جمادى الاخرة و شعبان و الشهر تسعة و عشرون يوما و ثلاثون الاهل بلغت ؟
فقال الناس : نعم . فقال : اللهم اشهد . . . « 1 »
آگاه باشيد كه زمان به حالت روزى برگشت كه خدا آسمانها و زمين را آفريد . همانا تعداد ماهها نزد خداوند در كتاب خدا دوازدهتاست چهار ماه از آن حرام است سه ماه پشت سر هم ذيقعده و ذيحجه و محرم و يكى هم رجب كه ماه مضر خوانده مىشود و ميان جمادى الاخر و شعبان است و ماه ممكن است بيست و نه روز يا سى روز باشد ، آيا رساندم ؟ مردم گفتند : آرى فرمود : خدايا شاهد باش . . .
منظور پيامبر از برگشتن زمان به حال اول خود چيست ؟ بيشتر مفسران گفتهاند منظور اين است كه چهار ماه حرام كه به سبب نسيئى از جاى اصلى خود منتقل شده بود در سال دهم هجرى به حالتى كه قبل از پيدايش نسيئى داشتند برگشتند « 2 » بعضىها هم احتمال دادهاند كه چون عيد قربان سال دهم هجرى در اعتدال ربيعى قرار داشت و
هامش
( 1 ) - واقدى ، المغازى ، ج 2 ص 1112 و علامه مجلسى ، بحار الانوار ، ج 21 ص 381 .
( 2 ) - فخر رازى ، التفسير الكبير ، ج 16 ص 57 .