( * ) 1 - گستردگى ردود كلامى : اين پاسخها در قالبهاى متعددى مطرح مىشود ، گاهى در شكل نقل و نقد اقوال سران متكلمين ، و گاهى در بيان دلالات صريح و غير ظاهر آيات ، طرح گرديده است .
محور عمومى اين ردود ، نقض و ابطال آراء غير معقول و ضد قرآنى اشاعره و فرق تابعه آنها ، از جمله مجسّمه و مشبّهه و حشويّه مىباشد ؛ به طورى كه به حدس قوى مىتوان گفت 80 درصد ردود ، متوجه اشاعره مىباشد و درصدى چند نيز ، در رد پارهاى از آراء معتزله ، در مسائلى چون فسق و كفر و وعد و وعيد ، توبه و عقاب و ثواب و احباط مىباشد .
بيش از 9 فرقه كلامى ديگر نيز ، مورد طعن و جرح قرار گرفتهاند كه چندان قابل طرح و ردّ نمىباشند كه تنها به ذكر نام آنها و مسائل مورد نقض در تفسير تبيان - نه تعريفى كامل از آنها - بسنده مىكنيم :
1 - مجسمه ، قائل به اعضاء و جوارح براى خداوند سبحان هستند . 15
2 - مشبهه ، معتقد به رؤيت بصرى خداوند در قيامت مىباشند . 16
3 - حشويّه ( اهل حديث ) كه تفسير قرآن را تنها به نقل پيامبر اكرم - صلى اللّه عليه و آله - دانسته 17 و ارتكاب كبائر را نيز نسبت به پيامبران جائز مىدانند . 18
4 - مرجئه كه قائل به تأخير حكم فسّاق در وقت لزوم عقابند 19 و عمل صالح را جزء ايمان نمىدانند . 20
5 - خوارج كه مىگويند : مرتكب كبيره كافر است . 21
6 - كراميّه كه ايمان را به مجرد قول مىدانند . 22
7 - غلاة كه قائل به حلول خداوند در پيامبر اكرمند . 23
8 - تناسخيه كه بهائم و طيور را مكلف مىدانند . 24
9 - اصحاب معارف كه در رأس آنها جاحظ معتزلى است ، قائل به ضرورى بودن معارف مىباشند . 25
در همين راستا مىتوان به گستردگى اقوال كلامى اشاره كرد كه عموما اين
روش شيخ طوسى در تفسير تبيان ( فارسى ) — صفحة 165
مساهمون: اكبر ايرانى قمى
ص١٦٥