گفتهاند كه مروان بن حكم در معنى اين آيه به اشكال برخورد . زيرا هر انسانى از آنچه كرده شاد مىشود و هر كسى دوست دارد كه بدانچه نكرده ستايش شود .
پس بايد همهء مردم عذاب شوند . اين بود كه دربانش رافع را فرستاد نژد ابن عباس و از اين معنى جويا گرديد .
عبد اللّه عباس گفت : اين آيه دربارهء جماعتى از جهودان آمد . زيرا پيغمبر اكرم تنى چند از ايشان را خواست و چيزى از آنان پرسيد . آنها حقيقت را كتمان كردند و بخلاف راستى جواب دادند و اينطور وانمود ساختند كه راست گفتهايم ، به آن كتمان و خلاف راستى شادى مىكردند و انتظار ستايش هم داشتند خداى تعالى اين آيه در شأن ايشان فرو فرستاد . سپس ابن عباس آيهء پيش از آن را قرائت كرد « 10 » .
بدين ترتيب بيان سبب نزول آن موجب رفع اشكال مروان شد و او مراد كلام خداوند و منظور از وعيد را دريافت .
4 )
« فَارْتَقِبْ يَوْمَ تَأْتِي السَّماءُ بِدُخانٍ مُبِينٍ
چشم دار آن روزى كه آسمان دودى آرد آشكارا « 11 » » .
شخصى به ابن مسعود گفت مردى در مسجد نشسته و اين آيه به رأى خود تفسير مىكند . او مىگويد به روز رستاخيز دود غليظى خواهد خاست كه مردم را به زكام دچار خواهد كرد . ابن مسعود گفت : هر كه به آنچه مىداند عمل و تفسير كند ، اگر هم نمىداند بهتر اينكه بگويد خداوند داناترست . آيهء دخان در مورد خاصى نازل شد . قريش از فرمان و دعوت الهى سر پيچيدند و پيغمبر بر آنها نفرين كرد كه خداوند آنها را به سالهاى سختى چون دوران يوسف مبتلا كند ، قريش سخت دچار قحط و گرسنگى شدند ، به حدى كه استخوانها را هم خوردند و از شدت گرسنگى آسمان در نظرش تيره و تار شده و انگار دود غليظى برخاسته بود . - بدين ترتيب كسى كه شأن نزول را نمىداند دچار اشتباه و لغزش مىگردد .
هامش
( 10 ) صحيح بخارى كتاب التفسير 3 : 115 بنقل از علقمة بن وقاص ، تفسير ابن كثير 1 : 436 ، تفسير طبرى 4 : 138 بولاق و 7 : 470 طبع معارف ، فتح البارى 8 : 175 ، 176 ، اسباب النزول واحدى : 101 ، 102 ، ترمذى نيز آن را در كتاب تفسير نقل مىكند ولى به گونههاى ديگرى هم نقل شده رجوع كنيد ايضا طبرى و الفتح و ابن كثير 2 : 317 ابن هشام 2 : 208 ، الدر المنثور 2 : 109 ، معانى القرآن فراء 1 : 250 ، مجمع البيان 1 : 552 ، ابو الفتوح رازى 3 : 78 ، تبيان طوسى 1 : 385 ، صافى : 109 ، بيضاوى 1 : 250 ، فخر رازى 3 : 169 ، كشف الاسرار 2 : 375 ، فتح القدير 1 : 375 .
( 11 ) سورهء 44 : آيهء 10 .