آن « زيد ارقم گويد كه ما در عهد رسول ( ص ) در نماز سخن گفتمانى با يكديگر و چون يكى در نماز پهلوى يكى ايستاده بودى از او بپرسيدى كه نماز چند كردى ؟
او جواب دادى و چون كسى در آمدى و سلام كردى ، جواب سلام دادندى ، و هر كس بحاجت خود سخن گفتى روا بودى ، تا اين آيه آمد كه
« وَ قُومُوا لِلَّهِ قانِتِينَ »
سخن گفتن حرام شد و ديگر كسى در نماز سخن نگفت « 4 » » - و نيز از رسول خدا روايت شده كه فرمود : در اين نماز چيزى از سخنان آدميان درست نيست ، چون نماز ، قرآن و تسبيح خداست . - بنابراين فهم كلمهء قنوت در اين آيه مبتنى بر دانستن سبب نزول آن است .
2 )
« وَ لِلَّهِ الْمَشْرِقُ وَ الْمَغْرِبُ ، فَأَيْنَما تُوَلُّوا فَثَمَّ وَجْهُ اللَّهِ ، إِنَّ اللَّهَ واسِعٌ عَلِيمٌ »
« 5 » خداوند فرمود : « خاور و باختر از آن خداوند است ، پس به هر جا كه روى آريد ، ديدار خداوند همانجاست ، كه خداوند وسعت دهنده و داناست » . « 6 »
مدلول ظاهر لفظ نشان مىدهد كه بر نمازگزار ايستادن بجانب قبله چه در سفر و چه در حضر واجب نيست و به هر جا كه رو كند درست است . اما اين خلاف اجماع است و مفهوم درست آيه دانسته نمىشود مگر اينكه سبب نزول آن دانسته شود و اين نزول به هنگامى بود كه نبى اكرم از مكه به مدينه مىرفت سوار بر شترى و نشسته بر آن نماز مىخواند « 7 » . - اين قول زركشى بود كه در ميان روايات مختلفى كه در اين باره آمده ، به اين يكى استناد جسته است « 6 » .
3 )
« لا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ يَفْرَحُونَ بِما أَتَوْا وَ يُحِبُّونَ أَنْ يُحْمَدُوا بِما لَمْ يَفْعَلُوا فَلا تَحْسَبَنَّهُمْ بِمَفازَةٍ مِنَ الْعَذابِ وَ لَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ
.
تو مپندار ، آنها كه شاد مىشوند به آنچه كردند و دوست مىدارند كه ستايندشان بدانچه نكردهاند ، مپندار ايشان را كه رهند از عذاب ، و ايشان راست شكنجهاى دردناك » . « 9 »
هامش
( 4 ) تفسير ابو الفتوح رازى 1 : 116 .
( 5 ) سورهء 2 بقره : آيهء 115 .
( 6 ) تفسير طبرى 1 : 401 بولاق حديث 1840 ، مسند احمد : 4714 ، مسلم 1 : 195 ، بيهقى : سنن الكبرى 2 : 4 ، تفسير ابو الفتوح رازى 1 : 286 .
( 7 ) البرهان فى علوم القرآن 1 : 29 .
( 9 ) سورهء 3 آل عمران : آيهء 188 .