15 - مكى و مدنى در قرآن
ما ، در اين مبحث قصد آن نداريم كه بتفصيل و با ذكر دلايل لازمه ، آيات كريمه و سورههاى شريفهء قرآن را ، از نظر مكى و مدنى بودن ، بررسى كنيم و بدان برسيم كه كدام مكى و كدام مدنى است . اين موضوع خود پهنه و دامنهء وسيعى دارد و در خور آن است كه به تنهائى موضوع كتابى مستقل و مفصل قرار گيرد ، چنان كه مكّى « 1 » و العزّ الدّيرينى كردهاند « 2 » .
ليكن ما در اينجا كوشش مىكنيم كه معنى مكى و مدنى بودن سورهها و آيات و فايده و راه شناسائى و انواع آن را باز شناسيم و از اختلافاتى كه در اين مورد رفته ، سخن باز گوئيم .
معنى مكى و مدنى
علماء و دانشمندان فن در اصطلاح مكى و مدنى بودن سورهها و آيات قرآنى ، سه ملاك و ضابطهء متفاوت دارند :
1 ) پارهاى مكان و محل نزول را در نظر مىگيرند -
يعنى چنان كه از خود عنوان مكى و مدنى مستفاد مىشود . سورههاى مكى آنهاست كه در مكّه نازل شده ، و لو بعد از هجرت بوده است و مدنى آن سوره است كه نزول آن در دوران اقامت مدينه صورت گرفته است . البته بقول سيوطى در چنين تعريفى كلمهء « مكّه » شامل اطراف و جوانب آن ( ضواحيها ) چون قرارگاه نبى ( ص ) به منى و عرفات و حديبيّه نيز مىگردد و در كلمهء « مدينه » كنارهها و حول و حوش آن مانند : « احد و بدر » نيز مىآيد « 3 » . ولى
هامش
( 1 ) مكى - مكى بن ابيطالب القيسى ( برهان 1 : 190 ) .
( 2 ) سيوطى : الاتقان 1 : 8 ، 9 نوع اول .
( 3 ) الاتقان 1 : 8 و 9 نوع اول .