كه براى درك درست مفاهيم قرآنى بايد آنها را قبلا دانست و به همين جهت ابو القاسم الحسن نيشابورى مىگويد : « بيست و پنج علم است در قرآن ، كه هر كه نداند بر او روا نيست كه در كتاب خداى تعالى سخن گويد « 1 » » .
راه شناسائى :
براى شناسائى مكى و مدنى جز آنچه كه از صحابه و تابعين باز گفتهاند ، راهى نيست . چه ، از نبى اكرم ( ص ) بيانى براى مكى و مدنى نيست ، و صحابه خود گواه وحى و نزول آيات بودهاند كه در كجا و چه وقت بوده ، و تابعين وصف و تفصيل آن را از ياران پيامبر شنيدهاند و براى ديگران بازگو كردهاند .
عبد اللّه بن مسعود گفته است : « سوگند به خدائى كه جز او خدائى نيست ، سورهاى از كتاب خدا فرود نيامد جز اينكه من مىدانم كى نازل شد ؟ از كتاب خدا آيهاى نزول نيافت جز اينكه من مىدانم دربارهء چه بوده ؟ . . . » « 2 »
و يا ايوب مىگويد كه مردى دربارهء آيهاى از قرآن ، از عكرمه پرسش كرد و عكرمة گفت : « در پائين آن كوه نازل شد » و به كوه سلع « 3 » اشاره كرد « 4 » .
اينها رواياتى است كه از صحابه نقل شده ، اما دربارهء اينكه از نبى اكرم ( ص ) سخنى در اين مورد بازگفته باشند ، قاضى ابو بكر مىگويد : « چيزى در اين باره از نبى اكرم نقل نكردهاند و او فرمانى در اين مورد نداد ، و خداوند علم بر آن را از فرائض امت ننهاد و اگر در پارهاى موارد براى شناسائى ناسخ و منسوخ علم به آن بر دانشمندان واجب مىگردد ، راه شناسائى آن جز نصّ منقوله از رسول خداست . . . » « 5 »
خصائص سورههاى مكى و مدنى :
جعبرى مىگويد : « براى شناسائى مكى و مدنى دو راه هست : سماعى و قياسى . آنچه
هامش
( 1 ) ابو القاسم حسن بن محمد بن حبيب نيشابورى متوفى 406 ه . ( بغية الوعاة : 227 ) ، - البرهان فى علوم - القرآن 1 : 192 بنقل از كتاب التنبيه على فضل علوم القرآن ) ، الاتقان 1 : 8 نوع اول .
( 2 ) الاتقان 1 : 9 نوع اول - بنقل از بخارى .
( 3 ) سلع كوهى است مرهذيل را - منتهى الارب 1 : 574 .
( 4 ) سيوطى : الاتقان 1 : 9 نوع اول - بنقل از الحلية ابو نعيم .
( 5 ) زركشى : البرهان 1 : 19 بنقل از الانتصار .