احاديث ديگرى نيز مورد استناد اين دسته از دانشمندان قرار گرفته ، ولى بهر صورت راه نقض آنها و مناقشه در اين باره باز است .
3 ) گروه ديگرى ميان اين دو عقيده جمع كرده و گفتهاند : ترتيب پارهاى از سورهها توقيفى است و تنظيم پارهاى ديگر به اجتهاد و نظر صحابه بوده است . بزرگانى از دانشمندان طرفدار اين روش و مذهب بودهاند . ولى در تعيين موارد خاص آن باز دچار تشتت و اختلاف گشته و با وجود اتفاق در اصل مسأله در تعيين موارد « توقيفى » و « اجتهادى » ترتيب سورهها ، از گونهگون بودن آراء بر كنار نماندهاند .
قاضى عبد الحق ابو محمد بن عطيه مىگويد : ترتيب بيشترى از سورهها در زمان رسول خدا معلوم بود . چون سبع طوال ، حواميم و مفصل . اما در بقيه ممكن است كه كار را به مردم بعدى واگذارده باشند .
احاديث مختلفهاى از سبع طوال ، مفصل ، زهراوين ، عتاق الاول ، موذتين و امثال آن سخن بميان آوردهاند . اينها همه حاكى از آن است كه اين دسته از سورهها از همان هنگام چنين نظم و ترتيبى داشتهاند . ولى البته در همين دسته بنديها و ترتيب بقيه سورهها ، اختلافى مشاهده مىشود كه ما مجددا آن را در فصل بعدى بررسى خواهيم كرد .
بهر صورت در ختام اين بحث اين سخن گفتنى است : نظم و ترتيبى كه اكنون در سورههاى قرآنى برقرار است ، خواه توقيفى بوده و جا و مكان هر سورهاى از ناحيهء مهبط وحى الهى اشاره شده باشد ، و يا چنين طبقه بندى و نظمى در سورهها بوجود آمدهء اجتهاد و نظر ياران پيامبر گرامى باشد . بهر حال احترام و نگهداشتش به صورت كنونى دربايست و لازم است ، بخصوص در چاپ و انتشار و نوشتن مصاحف معمولى .
زيرا هر تفنّن و تنوّعى در آن به فتنه و فساد مىانجامد و در شقاق و خلاف را مىگشايد و مجال بحث و گفتگو را وسعت مىبخشد و چنانچه اين بحثها خالى از مبانى محكم و متقن علمى باشد و يا خالى از شائبهء غرض و كينه توزى نباشد ، چه بسا كه نتايج سهمگين و هراسناكى ببار آورد .
اما از نظر تلاوت سورهها و يا از ديدگاه بحثهائى كه صرفا جنبهء علمى داشته و براى تبيين مسائل به كار رود و يا براى آموزش كودكان لازم باشد ، براى ترتيب ديگرى در سورهها مجال گفتگو و بحث را باقى مىگذارد .
تاريخ قرآن ( فارسى ) — صفحة 600
مساهمون: محمود راميار
ص٦٠٠