گفت و روشن نشد براى ما ، اين دو را كنار هم نهادم .
البته در مقام احتجاج ، دلائل مخالفين اين قول نيز در خور دقت كافى است و ممكن است گفته شود كه ترتيب صحابه ، قبل از عملشان به توقيف مسأله است و چه بسا كه پارهاى از سورهها ترتيبشان معين شده بود و برخى ديگر هنوز نظم و ترتيب معينى نداشتند .
2 ) دستهء ديگر معتقدند كه سورهها همگى توقيفى بوده و ترتيب آن مانند ترتيب آيهها منوط و وابسته به تعليم رسول خدا بوده است و سورهاى در جائى قرار نگرفته مگر به فرمان او . طرفداران اين عقيده استدلال كردهاند به اينكه صحابه بر مصحف عثمان اجماع كردند و كسى از آنان با آن مخالفت نيارست . اجماع آنها خود دليل بر توقيفى بودن مسأله است ؛ چه اگر مسأله اجتهادى بود اختلاف نظر پيش مىآمد ، به اين آسانيها از آن تمكين نمىكردند و از ترتيب خود چشم نمىپوشيدند ، آن را تسليم نمىساختند و بر مصحف عثمان اتفاق نمىنمودند .
ديگر از دلائل آن است كه سورههاى متجانسه كنار هم قرار نگرفتهاند و اگر كار از روى اجتهاد و نظر شخصى انجام گرفته بود رعايت اين تجانس و تماثل مىشد .
چنانچه سور مسبّحات پى در پى گذارده نشده و ميان آنها « قد سمع و ممتحنه و منافقين » قرار گرفته است . يا سور « الم » پراگنده مىباشد و يا « طس » ميان دو سورهء ( طسم الشعراء و طسم القصص ) قرار گرفته است .
اخبار و روايات بسيارى اين را تأييد مىكند . از آن جمله حديث واثله است كه در ابتداى اقسام سورهها گذشت . پيغمبر اكرم فرمود : « به من عطا شده است بجاى توراة سبع طول . . . »
باز از آن جمله حذيفه ثقفى مىگويد كه از اصحاب رسول خدا پرسيدم چگونه قرآن را حزب حزب مىكنيد ؟ - گفتند : گروه بندى مىكنيم آن را 3 سوره و 5 سوره و 7 سوره و 9 سوره و 11 سوره و 13 سوره و حزب « مفصل » را از سورهء « ق » تا بپايان رسانيم . گفتهاند اين امر دلالت مىكند كه ترتيب سورهها چنان كه امروز هست در زمان رسول خدا همچنين بوده است « 5 » . منظور از اين 3 سوره 5 سوره و 7 سوره . . . .
سه سورهء اول و پنج سورهء بعدى و هفت سورهء بعد از آن است . يعنى 3 سورهء بقره ، آل عمران و نساء ؛ و پنج سورهء مائده ، انعام ، اعراف ، انفال ، براءة . . . الخ « 6 » .
هامش
( 5 ) قرطبى 1 : 63 مصاحف 118 .
( 6 ) البرهان 1 : 247 .