خواند « 14 » ولى ابن كثير در تفسيرش اين حديث را ضعيف مىشمارد « 15 » . طبرى بسمله را آيتى از فاتحه نشمرده است « 16 » ولى شيخ طبرسى مىگويد : اصحاب ما اتفاق دارند كه بسمله آيتى است از سورهء حمد و از هر سورهاى « 17 » . . .
بهر صورت ، چنان كه گفتيم اين قول خود در خور توجه و تأمل كامل است .
آخرين آيه :
در تعيين آخرين آيهء نازل شده نيز دانشمندان اختلاف كردهاند . زيرا همهء ايشان به روايات و احاديثى استناد جستهاند كه به نبى اكرم نمىرسد و بستگى بدان داشته كه گويندهء آن آخرين آيهاى را كه از پيامبر دريافت كرده كدام آيه باشد . اين است علت اصلى اختلاف نظر در اين باره .
اقوال مختلفهاى كه در اين باره گفته شده بدين ترتيب منظم و مرتب شده است « 1 » :
1 ) نسائى از طريق عكرمه از ابن عباس نقل مىكند كه آخرين آيهء نازل شده آيهء 281 سورهء بقره است :
« وَ اتَّقُوا يَوْماً تُرْجَعُونَ فِيهِ إِلَى اللَّهِ ، ثُمَّ تُوَفَّى كُلُّ نَفْسٍ ما كَسَبَتْ ، وَ هُمْ لا يُظْلَمُونَ »
البته كسان ديگرى هم نظير آن را از ابن عباس نقل كردهاند « 2 » و گفتهاند كه پيامبر اكرم 9 و يا 12 و يا 81 روز پس از نزول آن بدرود حيات گفت « 3 » و قرطبى هم بدنبال آن اضافه مىكند كه جبرئيل به رسول خدا گفت : اى محمد ! اين آيه را بر سر آيهء 280 سورهء بقره بگذار « 4 » .
2 ) بخارى از ابن عباس و بيهقى از ابن عمر نقل كردهاند كه آخرين آيه ، آيهء
هامش
( 14 ) تفسير طبرى 1 : 38 : طبع بولاق 1 : 113 - طبع دار المعارف .
( 15 ) تفسير ابن كثير 1 : 30 .
( 16 ) تفسير طبرى چاپ قديم 1 : 39 ببعد و 49 .
( 17 ) مجمع البيان 1 : 11 و 18 .
( 1 ) سيوطى در اتقان اقوال مختلفه را ذكر كرده و زرقانى ( مناهل العرفان 1 : 90 ) آن را بدين ترتيب مرتب كرده است .
( 2 ) واحدى : اسباب النزول : 9 ، اتقان 1 : 27 نوع هشتم .
( 3 ) البرهان فى علوم القرآن 1 : 209 ، مجمع البيان 1 : 394 .
( 4 ) ابو الفتوح 2 : 239 ، اتقان 1 : 62 ، قرطبى 1 : 61 .