است . دليل ، روايتى است از طريق مجاهد كه امّ سلمه گفت : اين آخرين آيه بود .
زيرا او ( ام سلمه ) گفت : اى رسول خدا ! مىبينم كه خداوند از مردان ياد مىكند ولى از زنان چيزى نمىگويد . پس آيهء 33 سورهء نساء و پس از آن آيهء 35 سورهء احزاب ، سپس اين آيه نازل شد و اين آخرين نزول آن سه تا بود و آخرين نزولى بود پس از آنچه دربارهء مردان بخصوص نازل شده بود « 13 » .
در اين مورد هم متن روايت خود حاكى است كه مطلق آخرين نزول مورد نظر نبوده و منظور آخرين آيه دربارهء زنان و آخرين سه آيه در اين مورد بوده است .
5 ) آيهء :
« وَ مَنْ يَقْتُلْ مُؤْمِناً مُتَعَمِّداً فَجَزاؤُهُ جَهَنَّمُ خالِداً فِيها وَ غَضِبَ اللَّهُ عَلَيْهِ وَ لَعَنَهُ وَ أَعَدَّ لَهُ عَذاباً عَظِيماً »
« 14 » آخرين آيه است . دليل آن هم چيزى است كه بخارى و ديگران از ابن عباس نقل كردهاند كه گفت : اين آيه آخرين آيه است و چيزى آن را نسخ نكرد « 15 » .
البته خود روايت مىرساند كه منظور آخرين آيه دربارهء حكم قتل عمدى مؤمن است نه آخرين آيه بطور مطلق .
6 ) گفتهاند كه آيهء :
« يَسْتَفْتُونَكَ قُلِ اللَّهُ يُفْتِيكُمْ فِي الْكَلالَةِ »
« 16 » آخرين آيه است . اين قول را از براء بن عازب نقل كردهاند « 17 » ولى ممكن است اين آيه را هم آخرين نزول دربارهء مواريث دانست نه آخرين آيه .
7 ) سورهء مائدة آخرين نزول بوده است . روايت ترمذى و حاكم از عايشه چنين است . چه بسا كه مراد آخرين سورهاى باشد كه دربارهء حلال و حرام آمده و حكمى در آن منسوخ نگشته است « 18 » . برخى هم گفتهاند كه آيهء :
هامش
( 13 ) الاتقان 1 : 28 نوع هشتم .
( 14 ) سورهء 4 نساء آيهء 93 .
( 15 ) بخارى كتاب 65 تفسير سورهء نساء باب 16 و 27 ، فتح البارى 8 : 379 ، مسلم 18 : 158 ، الاتقان 1 : 28 نوع هشتم .
( 16 ) سورهء 4 نساء آيهء 176 .
( 17 ) صحيح مسلم 11 : 58 ، 59 ، سنن بيهقى 6 : 224 ، فتح البارى 12 : 22 ، البرهان 1 : 209 .
( 18 ) الاتقان 1 : 27 نوع هشتم .