4 ) ابو عبيد در « فضائل القرآن » گويد كه حديث كرد ما را عبد الرحمن . . . از مجاهد كه گفت : نخستين نازل شده از قرآن « اقرأ باسم ربك ، ن و القلم » است .
ابن اشته نيز در كتاب مصاحف خود از عبيد بن عمير روايت كند كه گفت : جبرئيل با پارچهء ديبا بر رسول در آمد و گفت : بخوان ! فرمود : خواندن نتوانم . گفت :
« اقرأ باسم ربك » و معتقدند كه آن نخستين سورهاى است كه از آسمان فرود آمده است . از زهرى نيز شبيه آن نقل شده است .
در كتب خاصه نيز رواياتى حاكى از اين مفهوم ديده مىشود . از جمله : « به روايت امام حسن عسكرى چون چهل سال از عمر آن حضرت گذشت حق تعالى دل او را بهترين دلها و خاشعتر و مطيع تر و بزرگتر از همهء دلها يافت . . . پس جبرئيل فرود آمد و اطراف آسمان و زمين را فرو گرفت . . . و بازوى آن حضرت را گرفت و حركت داد و گفت : يا محمد بخوان . گفت چه بخوانم ؟ گفت
اقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّكَ الَّذِي خَلَقَ . خَلَقَ الْإِنْسانَ مِنْ عَلَقٍ
. پس وحىهاى خدا را به او رسانيد . « 4 » و نيز طبرسى مىگويد كه بيشتر مفسرين معتقدند سورهء العلق نخستين سورهء نازل شده است « 5 » .
ابن النديم نيز از محمد بن نعمان بن بشير نقل مىكند كه نخستين نازل شده در قرآن
« اقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّكَ . . . »
است « 6 » . و در فصل سوم همين كتاب اين قول بتفصيل گذشت .
قول دوم : « يا أَيُّهَا الْمُدَّثِّرُ »
اولين آيهء نازل شده است .
مستند صاحبان اين رأى ، روايتى است كه شيخين از ابى سلمة بن عبد الرحمن بن عوف نقل مىكنند « 7 » كه او گفت : از جابر بن عبد اللّه پرسيد : كدام آيه در اول نازل شد ؟
- گفت :
« يا أَيُّهَا الْمُدَّثِّرُ »
. پس گفتم :
« اقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّكَ »
نبود ؟ - گفت : سخن گويم ترا چنان كه از آن سخن گفت به ما رسول خدا . نبى اكرم فرمود : من در غار حراء مجاور بودم . چون جوارم را بپايان رساندم فرود آمدم قدم به وادى كه نهادم كسى مرا صدا كرد . پس به پيش رو و پشت سر نگريستم ، بجانب چپ و راستم ، سپس به آسمان
هامش
( 4 ) مجلسى : حياة القلوب 2 : 260 باب 23 .
( 5 ) طبرسى : مجمع البيان 5 : 514 .
( 6 ) الفهرست : 43 چاپ قاهره .
( 7 ) برهان 1 : 206 ، اتقان 1 : 24 مناهل العرفان 1 : 87 ، صحيح بخارى : كتاب 65 تفسير سورهء 74 المدثر باب 1 ، صحيح مسلم 1 : 144 بسندش از يحيى ، اسباب النزول واحدى : 6 .