رباست :
يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَ ذَرُوا ما بَقِيَ مِنَ الرِّبا إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ
« 5 » محمد بن جرير طبرى از سعيد بن مسيب و شعبى ( عامر ) نقل مىكند « 6 » كه عمر ، و ابن عباس گفتهاند كه آيهء ربا آخرين آيهء نازل شده است « 7 » . ولى شناسايان حديث آن را ضعيف شمردهاند « 8 » زيرا هر چند اسنادش صحيح است ولى مرسل مىباشد . شعبى زمان عمر را درك نكرده و سعيد بن مسيب چيزى از او نشنيده است .
3 ) گفتهاند كه آيهء دين « وام » آخرين آيه است :
« يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذا تَدايَنْتُمْ بِدَيْنٍ إِلى أَجَلٍ مُسَمًّى فَاكْتُبُوهُ . . .
وَ اللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ »
« 9 » ابو عبيد نيز در فضائل از ابن شهاب باز مىگويد :
آخر قرآن « نزديكترين آيهء قرآنى به عرش از نظر زمانى » آيهء ربا و آيهء وام « دين » است « 10 » .
ولى چنان كه سيوطى مىگويد : ميان اين اقوال سه گانه مىتوان جمع كرد . زيرا ظاهرا اين سه آيه يكباره فرود آمده ، چنان كه در قرآن ترتيب يافته است .
اما زرقانى قول اول را ترجيح مىدهد كه سياق آن براى ختام مناسبتر است و نصّ روايت ابن ابى حاتم است كه پيامبر اكرم پس از آن 9 روز بزيست و بعد در دوم ربيع الاول بدرود حيات گفت « 11 » و در روايات ديگر چنين نصى نمىتوان يافت .
4 ) نزول آخرين آيه :
« فَاسْتَجابَ لَهُمْ رَبُّهُمْ أَنِّي لا أُضِيعُ عَمَلَ عامِلٍ مِنْكُمْ مِنْ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثى »
« 12 »
هامش
( 5 ) آيهء 278 سورهء بقره - سيوطى 1 : 365 .
( 6 ) تفسير طبرى 3 : 75 .
( 7 ) مسند احمد : 246 ، 350 و سنن ابن ماجه : 2276 ، ابن كثير 2 : 58 ، الدر المنثور سيوطى 1 : 365
( 8 ) شرح المسند : 109 ، كتاب المراسيل ابن ابى حاتم : 26 - 27 .
( 9 ) آيهء 282 سورهء بقره .
( 10 ) الاتقان 1 : 27 نوع هشتم .
( 11 ) در روز وفات پيغمبر اكرم اختلاف است . در اينكه دوشنبه بوده خلافى نيست ولى عامهء مورخان آن را روز دوازدهم ربيع الاول مىدانند و محدثين شيعه روز 28 صفر دوم و اول ربيع الاول را هم گفتهاند .
البته اقوال ضعيف و شاذ ديگرى هم هست .
( 12 ) آيه 195 از سورهء 3 آل عمران .