« الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ وَ أَتْمَمْتُ عَلَيْكُمْ نِعْمَتِي »
« 19 » آخرين نزول بوده است . زيرا اين آيه در حجة الوداع فرود آمد و پيامبر اكرم 81 روز پس از آن بزيست . ولى چنان كه گفتهاند پس از آن نهى و حكمى فرود نيامد نه اينكه آخرين نزول بنحو اطلاق باشد « 20 » .
8 ) برخى هم از قول ابىّ بن كعب آخر سورهء توبه را پايان نزول دانستهاند « 21 » كه شايد آن هم منظور آخرين نزول از سورهء براءة باشد ، نه آخر بطور مطلق .
9 ) غريبتر از همه قول معاوية بن ابى سفيان است كه اين آيه را خواند :
« فَمَنْ كانَ يَرْجُوا لِقاءَ رَبِّهِ فَلْيَعْمَلْ عَمَلًا صالِحاً وَ لا يُشْرِكْ بِعِبادَةِ رَبِّهِ أَحَداً »
« 22 » و گفت : اين آخرين آيهاى است كه از قرآن نازل شده است « 23 » و شايد منظور اين بود كه آيهء ديگرى آن را نسخ نكرده است .
10 ) مسلم از ابن عباس نقل مىكند كه آخرين نازل شده سورهء
« إِذا جاءَ نَصْرُ اللَّهِ وَ الْفَتْحُ »
مىباشد « 24 » . اين سوره مشعر بر وفات نبى اكرم بود و موجب اندوه فراوان ياران پيامبر گشت و ممكن است منظور ابن عباس نزول همهء سوره بيكبارگى باشد ، نه آخرين آيه .
ده قولى را كه دربارهء آخرين آيهء نازل شده گفتهاند ديديم . رويهمرفته چنين مىنماياند كه قول اول محكمترين آنها بود .
قاضى ابو بكر در « الانتصار » مىگويد : « در اين اقوال چيزى كه از قول شخص نبى اكرم باشد نيست و هر كس از روى اجتهاد خود و ظن غالب سخنى گفته و محتمل است كه هر يك از آنان از آخرين آيهاى كه از نبى گرامى بهنگام وفات وى
هامش
( 19 ) سورهء 5 مائده آيهء 3 .
( 20 ) مجمع البيان 2 : 159 ، ابو الفتوح 3 : 374 ، طبرى 6 : 51 ، 52 ، قديم .
( 21 ) بخارى : كتاب 65 تفسير سورهء توبه باب 1 ، مجمع الزوائد هيثمى 7 : 36 ، عبد اللّه بن احمد در زوائد .
المسند 5 : 117 ، البرهان 1 : 209 ، الاتقان 1 : 27 نوع هشتم .
( 22 ) سورهء 18 كهف آيهء 110 .
( 23 ) الاتقان 1 : 28 نوع هشتم .
( 24 ) اتقان 1 : 27 نوع هشتم ، و نيز مراجعه كنيد : صحيح بخارى كتاب 34 البيوع باب 25 ، صحيح مسلم كتاب 54 التفسير حديث 16 ، 17 و كتاب 23 الفرائض حديث 10 - 13 ، مسند احمد 1 :
36 ، 49 و 5 : 134 .