در يكى از آنها با فرمان در آيهء ديگر فرقى داشته باشد ، مىتوانيم ميان آنان حكم كنيم و ناسخ را از منسوخ باز شناسيم . معرفت اين آيات كه به تاريخ نزول و اسباب آن نيز بستگى دارد ، ما را به شناسائى تاريخ قانونگذارى اسلامى و روشن شدن سير تدريجى آن و پى بردن به هدفهاى پرورشى و اجتماعى و سياسى اسلامى هم رهبرى مىكند . بخصوص كه چنين شناسائى ، براى تدوين تاريخ قرآن در خور كمال توجه و سزاوار نهايت عنايت است . البته ما در اينجا در اين مقام نيستيم كه از نخستين و آخرين آيه در هر موضوعى از تعاليم اسلامى سخن گوئيم . چه ، آن خود بحث بس ممتع و دلكش ولى طولانى خواهد بود كه از حوصلهء اين مقال خارج است . ما در اينجا فقط نخستين آيهء نازل شده را مىبينيم . سپس آخرين آن و بدنبال آن اولين آيات را در چند موضوع خاص خواهيم ديد .
دربارهء اينكه نخستين آيهء نازل شده كدام آيهء قرآن است سيوطى چهار قول نقل مىكند « 1 » :
قول اول : 5 آيهء صدر سورهء العلق
چنين به نظر مىرسد كه اين درستترين اقوال باشد .
1 ) بخارى و مسلم از عايشه نقل مىكنند « 2 » كه گفت : « آغاز وحى به رسول خداوند ( ص ) رؤياى صالحهاى بود در خواب و او رؤيائى نمىديد مگر مانند سپيده دم صبحگاهى « 3 » . خداوند تنهائى را دوست او گردانيده بود . او در غار حراء گوشه مىگرفت . . . تا اينكه نور حق بر او تابيد . فرشته بر او نازل شد و پنج آيهء صدر سورهء العلق را بر او فرو خواند .
2 ) حاكم در مستدرك و بيهقى در دلائلش به سند صحيح از عايشه باز گفتهاند كه او گفت : نخستين سورهاى كه نازل شد « اقرء باسم ربك » بود .
3 ) طبرانى نيز در كبير به سند صحيح نقل مىكند كه ابو رجاء عطاردى گفت :
ابو موسى . . . چون اين سورهء « اقرأ » را تلاوت مىكرد گفت اين نخستين سورهاى است كه بر محمد ( ص ) نازل شده است .
هامش
( 1 ) الاتقان 1 : 23 نوع هفتم .
( 2 ) صحيح بخارى 1 : 6 ، 7 ، مناهل العرفان 1 : 86 و نيز ابن هشام 1 : 237 ، اسباب النزول واحدى : 6 .
( 3 ) صحيح بخارى كتاب التفسير سورهء 96 باب 1 - 3 ، كتاب تعبير الروياء باب 1 ، سنن ترمذى كتاب المناقب باب 6 ، مسند احمد حنبل 6 : 153 .