امروزى يادگار اوست « 14 » .
ابو حاتم سجستانى « 15 » نيز از ايرانيانى بود كه رسالهاى دربارهء رسم الخط قرآن نگاشته و قسمتهائى از آن رساله هنوز در دست است « 16 » .
چنين كوششهائى بود كه موجب گشت رسم مصاحف به حد كمال خود نزديك شود و در پايان قرن سوم هجرى به ذروهء زيبائى و كمال برسد .
سابقهء ضبط حركات
چنان كه اشاره شد هر يك از اينان هم كه نخستين كس باشد ظاهرا كارشان بىسابقه و ابتكارى نبوده و اين كار در خط عربى سابقه داشته است ، منتهى ابتكار ايشان اين بوده كه آن روش را در قرآن هم به كار بردهاند . ديديم كه زياد بن ابى سفيان به ابو الاسود گفت كه قرآن را نقطهگذارى كند « 17 » . اين قبيل سخنان نشان مىدهد كه نقطه گذارى قبلا وجود داشته و او براى جلوگيرى از لحن و تصحيف آن را در قرآن به كار برد . اما استفاده از نقطه براى نشان دادن اعراب كلمات ، خود نشانهء اقتباسى از يك روش قديمى كلدانيان است . زيرا كلدانيهاى عراق و يا سريانىهاى همسايهء ايشان براى تشخيص اسم و فعل و حرف بالا و پائين كلمات نقطههائى مىگذاردند .
منتهى شرح مبسوطى كه ابو الاسود براى ضبط حركات بيان مىكند خود حاكى از
هامش
( 14 ) كتاب النقط ابو عمرو الدانى : 133 ، الاتقان 2 : 171 چاپ سوم حلبى و 2 : 290 چاپ حجازى نوع 76 مسئله و گفتهاند اعرابگذارى حروف و علامات قرائت را با استناد به نمونههاى سريانى ابتكار كرد .Bergstrasser-Pertzl:GeschichtedesQorantextesS .262 .Blacheخre:IntroductionauCoranP .79 .
( 15 ) ابو حاتم سهل بن محمد بن عثمان سجستانى ( سيستانى ) پس از ابو عبيد هروى دومين شاگرد مشهور اصمعى بود . در حدود سال 250 ه - 864 م . و يا 255 ه . در بصره وفات يافت . كتب بسيارى چون المعمرين و الاضداد و النخل و الطير و القراءات الكبير به او منسوب است . انباه الرواة 2 : 58 ، اخبار النحويين سيرافى :
93 ، بغية الوعاة : 265 ، تاريخ الاسلام ذهبى : وفيات 250 ، تهذيب التهذيب 4 : 257 ، ابن خلكان 1 : 218 ، شذرات الذهب 2 : 121 ، طبقات القراء ابن جزرى 1 : 320 ، الفهرست : 58 ( چاپ مصر ص 92 ) ، معجم الادباء 11 : 263 ، ارشاد ياقوت 4 : 258 ، تاريخ الادب العربى 2 : 159 . او منسوب به قبيلهء « جشم » است . قبايل زيادى به اين نام هستند و ابن خلكان مىگويد نمىدانم او منسوب به كدام يك از اين قبايل است .
( 16 ) كتاب المصاحف : 144 ، مقدمهء بلاشر : 97 .
( 17 ) البرهان فى علوم القرآن 1 : 251 ، المحكم : 3 ، انباه الرواة 1 : 5 .