كتاب « الامصار » « 8 » خود مىگويد : نصر بن عاصم نخستين نقطهگذار قرآن است و به او گفته مىشد : « نصر الحروف » . « 9 » ولى ابو عمرو الدانى مىگويد : ممكن است يحيى و نصر اولين نقطهگذاران مصحف براى مردم در بصره باشند و آن را از ابو الاسود فرا - گرفته باشند و او است كه حركات و تنوين را قرار داد نه ديگرى . « 10 »
سهم ايرانيان
سخن دربارهء نخستين اعرابگذاران قرآن را ديديم و اختلافات در آن باره را مشاهده كرديم . اساس كار و حقيقت آن چه بوده هنوز بدرستى معلوم نيست .
چنان كه علامه دهخدا نيز اشاره نموده « 11 » نياز مردم بيگانه به اعراب و قواعد زبان بيش از مردم همان زبان است و نيز روشن است كه پيدايش كارها بيشتر بستگى به احتياج و نياز انسانى دارد . چنين است كه گفتهاند چه بسا ابو الاسود و شاگردش يحيى بن يعمر ، ايرانى و شيعى باشند و اعراب و نقطهگذارى سابقهء قديمترى داشته است .
بنابراين جالب توجه است كه ايرانيان نيز در نهضت آسانتر ساختن قرائت قرآن سهم بسزائى داشتهاند . از پيشقدمان سرشناس ديگر نام يزيد فارسى نيز چنان كه خواهيم ديد در اين ميان راهى يافته است . بدنبال او از خليل بن احمد دانشمند بصرى كه اصلا ايرانى است باز سخن به ميان آمده « 12 » ، او نخستين كسى است كه همزه و تشديد و روم و اشمام را وضع كرد « 13 » و ضبط حركات كلمات به اين روش
هامش
( 8 ) شايد كتاب الامصار و عجايب البلدان جاحظ باشد كه مسعودى در مروج الذهب ( ج 1 : 206 چاپ پاريس ) بدان اشاره مىكند .
( 9 ) البرهان 1 : 251 ، مقدمتان : 276 .
( 10 ) ابو عمرو الدانى : المحكم : 6 .
( 11 ) دهخدا : لغتنامه كلمهء ابو الاسود .
( 12 ) ابو عبد الرحمن خليل بن احمد مؤسس حقيقى علم نحو عربى و مبتكر علم عروض و دانشمند لغت به سال 160 و يا 170 و يا 175 هجرى وفات يافت . اخبار النحويين سيرافى : 38 ببعد ، انباه الرواة 1 : 341 ببعد ، تهذيب التهذيب 3 : 163 ، ارشاد الاريب ياقوت 6 : 223 ، معجم الادباء 11 : 72 ، الانساب سمعانى : 421 ب ، الاشتقاق ابن دريد : 292 ، لسان العرب 4 : 332 ، ابن خلكان 1 : 172 ( شمارهء 206 ) روضات الجنات : 272 ، المزهر 2 : 401 ، بغية الوعاة سيوطى : 243 .
( 13 ) كتاب النقط ابو عمرو الدانى : 133 ، الاتقان 2 : 171 نوع 76 مسئلة .GeschichtedesQorantexts، 262 )cf .Blacheخre:Intr .Cor .79 .