دستههاى بزرگى از مخالفان بنى اميه وجود داشتند كه هم نيرومند و هم بسيار كوشا بودند . مثلا عبد اللّه بن زبير در حجاز و برادرش مصعب در عراق ، عبد الرحمن - ابن اشعث در 81 ه . - 700 م . در جنوب عراق و غرب ايران عليه خليفهء دمشق قيام كرد . خوارج نيز در ايجاد اغتشاش دستى قوى داشتند . بالاتر و برتر از همهء اينها ، كوبندهتر و پرهيزگارتر از همه ، فرزندان على ( ع ) بودند كه با بنى اميه مخالفت داشتند . در ميان هواداران ايشان قاريان مختلفى وجود داشتند كه قرآن را بقرائتهاى على بن ابيطالب ( ع ) و عبد اللّه بن مسعود و ابىّ بن كعب و ابو موسى اشعرى قرائت مىكردند . اينان با هيچ حيلهاى تسليم خلافت مركزى نمىشدند و با تمسك به قرآن راه ديگرى مىپيمودند . سياست ماكياولى حجّاج راه پيروزى را يافت . او مأمور شد كه جز مصاحف عثمانى چيزى نگذارد . هر جا نسخهاى از قرآن سراغ مىكردند كه جز نسخهء عثمانى بود از بين مىبردند . ولى قاريان نيز به اين آسانيها دستبردار نبودند . بر فرض كه نسخهاى از بين مىرفت ، حافظهء قوى آنان كار خود را مىكرد و چنان كه مىخواستند از حفظ مىخواندند . اين بود كه چنين قاريانى را يا نابود و يا زندانى مىساختند كه مبادا قرآن را جز بر مصحف عثمان از حفظ بخوانند . خوب روشن است كه روش و سياست اصلى حجّاج محكم كردن پايههاى حكومت بنىاميه بود ، ولى تعصب سخت و كوشش حجاج را هم در حفظ مصحف نمىتوان ناديده گرفت .
پيش از اين سختگيريها اقدام ديگرى نيز آغاز شده بود و آن نهضت آسان كردن قرائت قرآن بود . قرآن بدان سان كه نوشته شده بود قرائتش مشكل و براى پارهاى
هامش
268 ، تاريخ الخلفاء سيوطى : 142 ) در سال 75 هجرى عبد الملك بن مروان حكومت عراقين و حجاز و خراسان و فارس را به وى داد . فتنهها و آشوبهاى چندى كه پيش آمد با خشونتى سخت فرو نشاند و تا هنگام مرگ حاكم آن نقاط بود . او به سال 41 هجرى در طائف به دنيا آمد و در سال 95 ه . - 714 م .
در شهر واسط ميان بصره و كوفه كه خود در سال 86 ه . آن را ساخته بود به مرضى دردناك درگذشت .
گويند حسن بصرى وقتى خبر مرگ او را شنيد سجدهء شكر بجا آورد . بقول سامى وى يكى از مشاهير امراى دولت بنى اميه است و نام او چون مثل اعلاى ظلم و بيداد زبانزد و مثل است .
نزهة القلوب مقاله ثالثه ص 29 ، عقد الفريد : 142 ، 152 ، تهذيب التهذيب 2 : 210 ، معجم البلدان 8 ، 382 ، لسان الميزان 2 : 180 ، روضات الجنات : 112 و فهرست كتب : تاريخ طبرى ، البيان و التبيين ، عيون الاخبار ابن قتيبه ، سيرهء عمر بن عبد العزيز ، الوزراء و الكتاب جهشيارى ، تاريخ الخلفاء سيوطى ، التاج جاحظ ، از لغت نامهء دهخدا ، كلمهء « حجاج » ، لامنس : دائرة المعارف اسلام : كلمهء حجاج 2 : 215 .