اكرم در مدينه از ايمان يهود مدينه نااميد شد ، آيات مربوط به حنيفيّت ابراهيم نازل گرديد . مىبينيد كه سالها پيش از هجرت امر به پيروى از دين فطرى حنيف تأكيد شده است . البته آيات ديگرى هم ( مثل 6 : 79 و 10 : 105 ) اين نظر را تأييد مىكنند .
ضمنا در آيهء
« إِنَّ الدِّينَ عِنْدَ اللَّهِ الْإِسْلامُ »
( 3 : 19 ) گفتهاند كه عبد اللّه بن مسعود از صحابه آن را به صورت انّ الدّين عند اللّه الحنيفية قرائت مىكرده است « 2 » . يعنى دين در نزد خداوند حنيفيّت است . اين ، يعنى از اسلام به نام حنيفيت ياد كرده است و نمىتوان فرض كرد كه ابن مسعود اين نام را خود وضع كرده باشد « 3 » . در متون اسلامى بعدى نيز اين كلمه را به همين صورت و معنى مىيابيم . البته استعمال اين كلمه در اين متون بستگى زيادى به كاربرد خود كلمه در قرآن دارد . مفهوم قرآنى و دركى ستايشآميز كه از كلمه وجود داشته ، در متون اسلامى نيز محفوظ مانده است . حنيف گاهى معادل كلمهء مسلم به كار رفته « 4 » و حنيفيّت ( و گاهى حنيفيّت ) براى دين ابراهيم و يا اسلام خيلى رواج بيشترى داشته « 5 » . در احاديث آمده كه پيامبر فرمود : « بعثت بالحنيفيّة السّمحة » مبعوث شدم به دين حنيف آسان « 6 » . يعنى به دين آسانى در برابر آن جنبشهاى زاهدانه . يا حديث ديگرى است كه « أحب الدين الى اللّه ، الحنيفية السّمحة « 7 » » .
در شعر عرب نيز اين نام به همين معنى به كار مىرفته است . شعرى از شاعر و حكيم و رئيس قبيلهء « أوس » ، ابو قيس بن الأسلت انصارى ( م 1 ه . ) نقل كردهاند كه دعوتى است براى تأسيس دينى حنيف با ايمانى خالص « 8 » . در شعر صخر ، عيسويانى كه شراب مىنوشند ، در اطراف يك حنيف جنجال به پا مىكنند « 9 » . شارح ، حنيف را
هامش
( 2 )A .jeffery،Materials،P .23 .
( 3 ) مقالهء « حنيف » پروفسور مونتگمرى وات . دائرة المعارف اسلام .
( 4 ) ابن هشام 293 ، 982 ، 995 ايضا 871 چاپ وستنفلد ، گوتنگن 1859 .
( 5 ) ابن هشام 143 ، 147 ، 822 و ابن سعد 1 / 1 / 128 و 3 / 1 / 287 چاپ دخويه .
( 6 ) احمد بن حنبل 5 : 266 و 6 : 116 ، 233 و ابن سعد 1 / 1 / 128 و 3 / 1 / 287 .
( 7 ) بخارى : ايمان 29 ، ترمذى : مناقب 32 ، 64 ، احمد 1 : 236 ، ايضا بحار الانوار مجلسى 2 : 87 باب « الدين الحنيف و الفطرة و صبغة اللّه » ، چاپ كمپانى .
( 8 )اقيموا لنا دينا حنيفا فأنتم * لنا غاية قد يهتدى بالذّوائب ( الأعالى )( ابن هشام 1 : 304 قاهره ، الروض 3 : 73 ) .
( 9 ) هذ يليات ، چاپ كوزگارتن قصيدهء 18 بيت 2 . برادر خنساء ، شاعر جاهلى .