مسلم معنى مىكند . هر چند « بوهل » اصرار دارد كه عبارت را مناسب زاهدى بداند كه از شرب شراب خوددارى مىكند « 10 » ، اما تطبيقش با يك مسلمان پاك اعتقاد روشن به نظر مىرسد . ياقوت و ديگران « 11 » نيز اشعارى نقل كردهاند كه حنيف را مقابل كشيش عيسوى و حاخام يهودى قرار مىدهد و اصطلاحى است كه درست معنى مسلمان مىدهد . اميّة بن ابى الصّلت ( م 5 ه . ) شاعر جاهلى طائف نيز سخن از دين حنيف گفته كه تنها دين رستگار روز رستاخيز است « 12 » .
اما ارزش بيشتر را شعر جران العود ، شاعر كافر قبيلهء هوازن در نجد دارد . او در شعر از عابدى متحنّف سخن مىگويد كه نماز مىخواند « 13 » . ذو الرّمه ( م 117 ه . ) هم شعرى دربارهء حنيفى دارد كه به هنگام نماز به جانب غرب بر مىگردد « 14 » . بالاخره ، نتيجهء بررسى اين مىشود كه كلمهء حنيف به طور كلى مسلمان معنى مىدهد .
در مورد ريشهء كلمهء « حنيف » و اين كه اساسا عربى است و يا از كلمات بيگانه است بحث زيادى شده . در ميان دانشمندان اسلامى ، مسعودى ( م 346 ه . ) صابئين را جزء حنفاء به شمار مىآورد « 15 » و ريشهء اين كلمه را از سريانى حنيفو مىداند . اما در سريانى
HanPo
( جمعش
HanPe
) معمولا كافر و يا فردى است كه داراى فرهنگ يونانى باشد « 16 » . شايد اين مطلب از طريق ثابت بن قره ( م 288 ) به مسعودى رسيده باشد ، ولى اصولا مطالب و مواد سريانى را خيلى با احتياط بايد بررسى كرد . علت اصلى هم اين است كه اينها مربوط به صابئين حرّان مىشود و آنها تلاش داشتند كه خود را اهل كتاب معرفى كنند و در اين راه از چيزى خوددارى نمىكردند . اين كلمه در آرامى - كنعانى حنف بوده و معنى منافق و كافر داشته است . مسيحيان نيز آن را به همين معنى به كار مىبردند . حتى پادشاه عيسوى اسپانيا در حدود سال 590
هامش
( 10 ) مقالهء حنيف بوهل ، مختصر دائرة المعارف اسلام .
( 11 ) معجم الادباء ياقوت 2 : 51 ، اغانى 16 : 45 و غيره .
( 12 )كلّ دين يوم القيامة عند اللّه * الا دين الحنيفية زور .اغانى دار الكتب المصريه 4 : 122 .
( 13 ) لسان 10 : 404 رك . خزانه 4 : 198 « اقام الصلاة العابد المتحنّف » . نام اصلى شاعر : عامر بن حارث است كه اسلام را درك كرده .
( 14 ) لسان العرب 13 : 206 .
( 15 ) تنبيه 6 ، 90 ببعد ، 122 ببعد ، 136 ، 145 .
( 16 ) مقالهء حنيف پروفسور وات در دائرة المعارف اسلام به نقل از :JournalofPalestine،OrientalSociety،XIX( 9391 ) ، 1 - 31 .