در آن زمان مردم حيره در نوشتن خط عربى معروف بودند و مردى نصرانى براى عبد الرحمن بن عوف صحابى مصحفى به شصت درهم نوشت « 14 » . عبد اللّه بن فطيمه يكى از كاتبان مصاحف در نيمهء قرن دوم است « 15 » . ابو رزين استاد اعمش نيز كاتب مصاحفى بوده است . « 16 » اما نخستين كسى كه در صدر اول به زيبائى خط و نوشتن مصاحف نفيس شهرت بيشترى يافت ، به قول ابن النديم ، خالد بن ابى الهياج بود كه نمونهء خطش هنوز در قبلهء مسجد النبى ( ص ) وجود دارد . « 17 » او براى عمر بن عبد العزيز نيز مصحفى نوشت .
از آن پس ، ديگر نوشتن مصاحف رواجى روز افزون يافت و چندى نگذشت كه مصاحف زيبا و مزّين زينت بخش مساجد و محافل مسلمين گشت .
خلاصه
مىتوانيم جمع قرآن را از نظر تاريخى به سه دوره تقسيم كنيم : در زمان پيامبر اكرم ، در دورهء ابو بكر و در عصر عثمان .
در زمان پيامبر ، جمع قرآن در ابتداى امر ، به حفظ در سينهها بود ، سپس عبارت بود از نوشتن آيات و ترتيب آيات در مكان خاص خود از سورهها بر نوشت افزارهاى آن زمان و تهيهء مجموعههائى از سورهها چون سبع طوال و حواميم و . . . چه نزد پيامبر خدا و چه پيش صحابه .
در دورهء ابو بكر فقط عبارت از نقل قرآن و نوشتن آن در صحيفهها و مرتب ساختن آيهها بود . در اين دوره به جمع آياتى همت گماشتند كه به تواتر و اجماع رسيده باشد . در اين مورد هدف تنها مجموع و مرتب ساختن يك نسخهء نوشته از قرآن بود تا ديگر بيم و هراس از دست رفتن آن با مرگ و شهادت حاملان و حافظان آن پيش نيايد .
در عصر عثمان اين « جمع آورى » يا « نسخه بردارى » عبارت بود از نقل صحيفهها در يك مصحف و نوشتن مصحفهائى از روى آن و فرستادن به اطراف و اكناف بلاد
هامش
( 14 ) ايضا 133 .
( 15 ) ايضا 33 .
( 16 ) ايضا 138 .
( 17 ) فهرست 9 تجدد .