« اكنون قرآن مزبور به كتابخانهء انستيتو شرقشناسى فرهنگستان علوم جمهورى شوروى سوسياليستى ازبكستان ( ظ . تاشكند ) منتقل شده » « 6 » است .
اين يك نمونهء خوب از آن مصاحفى است كه به خط عثمان نسبت دادهاند .
خط حيرى - كوفى است . خطى قوى و زيباست . البته نقطه و اعراب ندارد . رسم الخط بسيار قديمى است اما نه بدان حدّ كه به زمان عثمان برسد . بعضى مواقع الف ميان كلمه را ندارد مثل « راحمين » ، ولى در « قالوا » الف وسط و آخر و واو را دارد ، به هر صورت ، از موارد بسيار خوب براى تحقيق در آن نوع مصاحف است .
گذشته از آن ، نسخهء ديگرى نيز بوده كه در جنگ جهانى اول جمال پاشا سفّاح فرمانده سوريه آن را به گيّوم قيصر آلمان هديه كرد . گفته مىشد آن قرآن به خط خالد بن وليد صحابى فاتح سوريه بوده كه تا آن موقع بر سر قبر وى موقوف بود « 7 » .
نسخهء معروف ديگر « مصحف اسماء » است . اين همان مصحفى بود كه عبد العزيز - ابن مروان كه از 65 تا 86 امير مصر بود در رقابت با حجّاج دستور داد نوشته شود و جائزهء بزرگى گذاشت كه هر كس غلطى در آن بيابد به دو پرداخته شود . مردى كوفى به نام ( زرعة بن سهيل ) يك غلط هجائى در آن ( 38 : 23 ) يافت و جايزه را برد . « 8 »
اين مصحف پس از آن به اسماء نوهء عبد العزيز رسيد و از او به مسجد جامع عمرو در مصر منتقل شد . براى آن صندوق و جلد زيبائى تهيه كردند و در كنار محراب بر كرسى نهادند . نگهبانى داشت و هر هفته سه بار قرائت مىشد . خليفهء فاطمى آن را زيارت مىكرد و بدان تبرك مىجست « 9 » . اين يكى از قديمىترين مصاحفى است كه مربوط به قرن اول هجرى است و چه بسا تاكنون باقيمانده باشد .
نسخهء موجود ديگر ، مصحف مسعود بن سعد هيتى است . او وقتى از عراق وارد مصر شد مصحفى همراه داشت كه مدعى بود در خزانهء مقتدر خليفهء عباسى ( م 320 ) بوده و گمان بردند همان مصحفى است كه خون عثمان بر آن ريخته است . اين نسخه
هامش
( 6 ) اسلام در ايران پطروشفسكى ترجمهء كريم كشاورز 128 .
( 7 ) مجلهء الهلال سال 13 ، از اكتبر 1904 ببعد ص 303 ، تاريخ تمدن اسلام 3 : 81 ديده شود . فيليپ حتى نيز مىنويسد : گويند آن نسخهء قديم بوسيلهء زمامداران تركيه ( عثمانى ) به امپراطور ويليام دوم تسليم شد . پيمان ورساىPt، 8 ق 2 ، مادهء 246 را ببينيد . تاريخ عرب 1 : 156 .
( 8 ) فتوح مصر ابن عبد الحكم 117 ، 118 ، رفع الاصر ابن حجر 317 ، از القرآن و علومه فى مصر دكتر عبد اللّه خورشيد البرى 64 - 73 .
( 9 ) نجوم الزاهره 2 : 472 ليدن ، خطط مقريزى 2 : 255 ، الحضارة الاسلاميه آدام متز 2 : 133 .