تأويل و تعبير كرد . منظورش اين بوده كه در انتخاب قرائت بهتر به خطا رفتهاند « 7 » .
اما اين جواب درستى نيست . وقتى خط امكان قرائتهاى مختلفى را مىدهد ، انتخاب قرائت با قارى است .
ساير مواردى را هم كه عايشه خطاى كاتب دانسته جواب دادهاند :
در مورد « مقيمن الصلاة » به قول ابو حيان « 8 » : قطع نعت در عربى بسيار رايج است .
اين باب وسيعى دارد كه سيبويه و ديگران در آن داد سخن دادهاند . از نظر نحوى آن را مقطوع مىگيرند به تقدير « امدح » و يا معطوف به مجرور قبلى مىگيرند . مثلا مىشود : « و يؤمنون بالمقيمين الصلاة » « 9 » . البته از سعيد بن جبير هم نقل كردهاند كه اين مورد را گفته « از لحن كاتبان بوده است » ، ولى در مورد او سخن فرق مىكند .
مسلّما منظور او از لحن در اينجا غلط و خطاى كاتبان نبوده است . زيرا او خود اين را « مقيمين الصلاة » مىخواند و اگر آن را غلط مىدانست كه چنان قرائت نمىكرد . در صورتى كه جماعتى مثل ابو عمرو ( در روايت يونس و هرون از او ) « مقيمين » قرائت مىكردند . پس منظور سعيد بن جبير غلط نبوده بلكه منظور او لغت و يكى از وجوه قرائتهاست . يعنى اين يك لغت است و قرائت ديگرى هم وجود دارد « 10 » .
دربارهء « صابئون » هم كه در حديث عايشه بود ، وجوه زيادى گفتهاند : از جمله مىشود گفت : مبتدائى است كه خبرش حذف شده است يعنى مىشود « و الصابئون كذلك » . يا معطوف به محل انّ با اسمش است . در اين صورت محل هر دو به مبتدا بودن رفع مىشود . و يا معطوف به فاعل در « هادوا » مىشود گرفت و وجوه ديگر « 11 » .
پس اين سه موردى كه از عايشه پرسيده شد و او به خطاى كاتبان نسبت داد ، همه قابل تأويل است و لحن به معنى خطا بدينها اطلاق نمىشود . اگر هم خطائى بوده در خواننده بوده است .
خبر ديگرى از عكرمه نقل مىكنند كه وقتى مصاحف نوشته شده را بر عثمان
هامش
( 7 ) مقنع 119 ، اتقان 2 : 324 .
( 8 ) بحر المحيط 3 : 395 و 396 .
( 9 ) املاء ما منّ به الرحمن ابو البقاء 1 : 117 .
( 10 ) اتقان 2 : 324 .
( 11 ) تفصيل را ببينيد : املاء ما منّ . . . 1 : 128 .