آن انجمن را نشان مىدهد . نمىتوان پوشيده داشت كه در اين كار عظيم خود عجلهاى به كار بردهاند . اختلاف بر سر مصاحف در ممالك اسلامى و بخصوص در نقاط حساس قلمرو حكومت شديد شده بود و لازم مىنمود كه اين كار به سرعت انجام شود . عثمان عجله داشت كه هر چه زودتر باب اختلاف سدّ شود . نخستين نقطهاى كه مورد توجهش بود كوفه بود . عبد اللّه بن مسعود قرائت خاص خود را داشت و با اينكه بودند در ميان صحابه ، كسانى كه در اين كار بر او مقدم بودند ، با وجود اين او توقع اين را داشت كه مصحف او ، مصحف رسمى اسلام شود . او با سرسختى مقاومت مىكرد : كوفه را پايگاه اصلى مصحف خود داشت و عدهاى پيرو نيز در آنجا بودند . اين بود كه لازم مىنمود نخست به فكر آنجا باشند . ظاهرا نخستين نسخه را عثمان به همراهى عبد اللّه بن عامر به كوفه فرستاده است . « 15 » چه بسا كه در نوشتن اين نسخه عجلهء بيشترى به كار رفته باشد . زيرا ابراهيم نخعى ( م 96 ) از قول مردى از شام مىگفت : « مصحف شام و بصره از مصحف مردم كوفه محفوظتر است .
زيرا وقتى عثمان مصاحف را مىنوشت قرائت مردم كوفه را كه بر حرف عبد اللّه مىخواندند شنيد . اين بود كه نسخهء آنها را پيش از مقابله و عرضهء مجدد فرستاد .
اما مصحف شام و بصره را پيش از فرستادن مقابله كردند » . « 16 » از اينجا بين مصحف كوفه و ساير مصاحف اختلاف خيلى بيشتر است .
هدف عثمان ، جمع كردن مصاحف مختلف و گرد آوردن مردم بر يك مصحف بود .
او بر اين كار اصرار داشت و در اين باره حق هم با او بود . او خود اين نكته را توضيح داده و هدف خود را از اين كار بيان داشته است . وقتى مخالفان جمع بودند و بر او انتقاد مىكردند و حتى گفتند كتاب خدا را نابود كرده « 17 » ، او بر منبر رفت و از خود دفاع كرد . دربارهء اقدام به توحيد مصاحف گفت : « مىگويند قرآن كتابها بود و تو آن را يك كتاب كردى . قرآن يكى است و از سوى « يكى » آمده و من در اين باره تابع آنها ( صحابه ) بودم » « 18 » . و يا گفته : « قرآن از جانب خداست شما را نهى كردم .
زيرا ترسيدم كه در آن اختلاف كنيد . بخوانيد بر هر حرفى كه مىخواهيد » « 19 » .
هامش
( 15 ) ترجمه تاريخ يعقوبى 2 : 64 .
( 16 ) مصاحف 35 ، فتح البارى 9 : 17 .
( 17 ) مصاحف 36 .
( 18 ) تاريخ طبرى 1 : 2952 حوادث سال 35 .
( 19 ) مصاحف 36 . مىگويند در مقدمهء ترجمهء تفسير طبرى آمده بود كه عثمان گفته : « مىگويند قرآن