ابن مالك « فرج ارمنستان » را نقل نمودهاند « 7 » .
چون فتح ارمنستان و آذربايجان با هم در يك تاريخ نبوده و چند سالى با هم فاصله داشتهاند « 8 » ، پس حديث بخارى كه موقع آن « فتح ارمنستان آذربايجان » باشد صحيح از كار در نمىآيد . مرج و فرج هم در اينجا همان معنى مرز را دارد .
بنابراين نتيجهاى كه بدست مىآيد اين است كه حذيفه به همراه لشكريان عراق و شام بر مرز ارمنستان بايد مىبود كه اين اختلاف پيش آمده باشد .
مورخان حوادث مختلفى را در اين باره گزارش كردهاند .
از جمله ابو مخنف ( م 157 ) از اجتماع شاميها و عراقيها در سال 24 گزارش مىدهد كه دژها گشوده و غارت شروع شد « 9 » . در اينجا صحبتى از اختلاف نيست و اگر هم اختلافى بوده بر سر امارت بوده نه قرائت . روايت سيف ( م 180 ) مربوط به سال 30 هجرى است . سعيد بن عاص و حذيفه رى را ترك مىكنند تا به قواى ارمنستان كمك برسانند « 10 » . اما اينجا صحبتى از اجتماع شامى و عراقى نيست . ولى واقدى در جنگهاى ارمنستان از اختلافى صحبت مىكند كه ميان شامى و عراقى پيش آمد و طرفين به روى هم شمشير كشيدند « 11 » . بلاذرى نيز آن را تأييد مىكند و حدود حادثه را سال 25 مىداند « 12 » . طبرى هم در سال 24 استمداد مسلمين را از كوفه ذكر كرده بود « 13 » . پس تقريبا اينها در يك حدود مىشوند و اين مصادف با همان آغاز امارت وليد بن عقبه بر كوفه است . ديديم كه يزيد بن معاويهء نخعى مىگفت : من در زمان وليد كه والى كوفه بود در مسجدى با حذيفه بودم كه او از اختلاف قرائتها سخت خشمناك شد . ( ص 382 ) وليد هم از 25 تا 30 هجرى والى كوفه بود . ابن حجر مىگويد : اين حادثه در آغاز ولايت وليد بر كوفه اتفاق افتاد « 14 » .
هامش
( 7 ) مصاحف 18 ، 19 .
( 8 ) فتح باب ( در بند قفقاز در سال 22 هجرى ( طبرى 1 : 2663 ) و صلح حذيفه با آذربايجان نيز در همين سال بوده است ( طبرى 1 : 2806 ) . ارمنستان نيز از سال 18 يا 20 مورد حمله بود و در 32 كاملا مطيع مسلمانان شد ( فتوح بلاذرى 193 - 212 ، كائتانى 4 : 50 - 53 و 7 : 4 - 453 ) .
( 9 ) طبرى 1 : 6 - 2085 .
( 10 ) ايضا 1 : 2856 .
( 11 ) فتوح الاسلام لبلاد العجم 138 - 144 .
( 12 ) فتوح البلدان 234 - 235 يا 201 مصر 1959 .
( 13 ) طبرى 1 : 8 - 2806 .
( 14 ) فتح البارى 9 : 13 - 14 .