تاريخ اين گردآورى
تعيين دقيق تاريخ اين اقدام عثمان نيز مشكلى شده كه خود موجب مشكلات بعدى مىگردد . مثلا اگر اين تاريخ را به تبع ابن جزرى « 1 » و ابن اثير « 2 » ( م 630 ) سال 30 هجرى بگيريم در اين سال سعيد بن عاص كه جزء اعضاى اصلى انجمن بود ، امير كوفه شده بود « 3 » و بعد به همراه حذيفه و عبد اللّه بن عباس و عبد اللّه بن زبير و عبد اللّه بن عمرو بن عاص عازم خراسان شدند « 4 » . ابىّ بن كعب نيز بدرود حيات گفته بود ( ص 341 ) و همهء اينها از دست اندركاران تدوين مصحف عثمانى بودند .
اينها كه در اين سال در مدينه نبودهاند تا مباشر كتابت مصاحف گردند .
و يا در فاصلهء اين سال تا موقع وفات ، ابن مسعود در مدينه بود و او در كوفه نبود تا اعتراضش موجب احضارش شود . پس زمان اين حادثه كى بوده است ؟
دربارهء زمان اين گردآورى دو منبع اساسى داريم : حديث و تاريخ .
در احاديث ديديم كه از ده طريق اين حادثه را باز گفتهاند . اما اين ده طريق به دو منبع اصلى كه زيد و انس بن مالك باشند بر مىگردد . ( ص 416 ح 5 ) اگر بخواهيم بين اين اخبار جمع بكنيم و نقطهء مشتركى پيدا كنيم بايد عوامل مختلفى از نظر تاريخى در نظر گرفته شود . زيرا اخبار فقط خطوط كلى حادثه را ترسيم كرده و از جزئيات چيزى بازنگفتهاند . طبق اين احاديث :
مردم شام و اهل عراق هر دو در فتح ارمنستان آذربايجان ، يا در فرج و يا در مرج ارمنستان ، با هم شركت داشتهاند . حذيفه در اين جمع حضور داشته و ميان عراقيها و شاميها اختلاف و كشمكش بوده و نزاع بر سر قرائت قرآن پيش آمده است .
يافتن مجموع اين نكات با هم در زمان مناسب ، در تاريخ كار مشكلى شده است .
بخارى از انس بن مالك نقل مىكند و دم از « فتح ارمنستان آذربايجان » مىزند « 5 » . عمارة بن غزيه « مرج ارمنستان » را ذكر مىكند « 6 » . اما جاى ديگر از انس
هامش
( 1 ) النشر 1 : 7 .
( 2 ) كامل 3 : حوادث سال 30 .
( 3 ) تاريخ طبرى 1 : 2840 .
( 4 ) طبرى 1 : 2836 .
( 5 ) فضائل القرآن 3 .
( 6 ) تفسير طبرى 1 : 21 ، مقنع دانى 4 .