او جهد زيادى كرده تا با حسابهاى سال وفات پيامبر ( ص ) و وفات عمر ، و خلافت عثمان و تلفيق بعضى از زمانهائى كه در احاديث ذكر شده ، تاريخ دقيقترى بدست بياورد . او از اين راه به ميان سالهاى 24 و 25 مىرسد . او بدون ذكر نامى ، به ابن جزرى و همفكرانش خرده گرفته است . او مىگويد : « تدوين اخير به سال بيست و پنجم هجرت بود . ولى كسى را ديدم كه غفلت كرده و گمان برده كه اين حادثه در حدود سال 30 هجرى بوده است . اما او مستند خود را ياد نكرده است « 15 » . »
سيوطى هم گوشه و كنايههاى ابن حجر را نقل مىكند « 16 » . قسطلانى ( م 923 ) نيز تاريخ واقعه را كه اهل شام و عراق در آن جمع بودند سال 25 مىگيرد « 17 » .
در اينجا ديگر نيازى نيست كه به حكايت مصعب بن سعد متوسل شويم كه مىگفت : عثمان خطبه خواند و گفت 15 سال است كه نبى ( ص ) رحلت كرده و شما در قرآن چنين اختلاف كردهايد « 18 » . درست است كه اين نشان مىدهد آغاز اين اقدام سال 25 بوده ، اما چه مىشود كرد كه اين حديث را منقطع دانستهاند و همين مصعب جاى ديگر نقل كرده بود كه عثمان گفته 13 سال است كه نبى رحلت فرموده « 19 » . . . هر دوى اين خبرها از مصعب است . او كه در 103 فوت كرده چطور مىتوانسته گويندهء حوادث سالهاى 23 و 24 باشد ؟ . . .
خلاصه ، آغاز اين كار را در اواخر سال 24 و اوايل سال 25 هجرى مىتوان به حساب آورد . اما اينكه چه سالى كار به پايان رسيده است ؟ پرسشى است كه پاسخ آن را مشكل مىتوان داد . ظاهرا بايد نسخهء كوفه را كه عجله داشتهاند .
زودتر تهيه كرده باشند و نسخهء عثمان بايد دومين نسخهء تدوين شده باشد كه از روى آن نسخههاى ديگر را تنظيم كردهاند . و از آنجا كه سعيد در سال 30 هجرى ولايت كوفه را به عهده مىگيرد و ابن مسعود نيز در 32 هجرى در گذشته و دو سال آخر عمر را در مدينه بوده ، ظاهرا بايد پايان كار قبل از سال 30 هجرى باشد . يعنى دورهاى كه براى انجام چنين كار خطيرى گذشته پنج سال بوده است . و اللّه اعلم .
هامش
( 15 ) ايضا 9 : 15 .
( 16 ) اتقان 1 : 210 .
( 17 ) ارشاد السارى 7 : 534 .
( 18 ) مصاحف 24 ، ابو شامه 58 .
( 19 ) مصاحف 23 ، ابو شامه 59 .