رسيدند ، چنان كه در لغت انصار بود ، زيد گفت : « التابوه » ، ولى همكار قريشى او گفت : « التابوت » و همچنانكه عثمان دستور داده بود ، اين اختلاف را نزد او مىبرند و او « التابوت » مىنويسد « 1 » . نتيجهء كار را هم كه با مصحف زمان ابو بكر مقايسه مىكنند يكى از كار در مىآيد و موارد اختلاف را زيد اين طور شرح مىدهد : « چون از عرضه داشت و مقابلهء آنها فراغت يافتم ، آيهاى از سورهء احزاب ( 33 : 23 ) را كه از رسول خدا شنيده بودم در آن نيافتم .
آن گاه آن را بر مهاجران عرضه داشتم و از آنان پرسيدم ، نزد كسى از آنان نيافتم .
سپس بر انصار خواندم و از آنان جويا گشتم . پيش كسى از ايشان هم يافته نشد .
سرانجام آن را نزد خزيمة بن ثابت انصارى پيدا كردم و نوشتم و باز يك بار ديگر قرآن را عرضه داشتم « 2 » » .
در اين گفتگو نيست كه خزيمه « ذو الشهادتين » بوده و قبول از او منعى نداشته ، مضافا كه خود زيد آيه را مىدانسته و از رسول خدا به ياد داشته است و تنها صورت كتبى آن را مىخواسته ، كه آن را هم نزد خزيمه مىيابد . دو آيهء آخر سوره توبه را هم كه ديديم ( ص 313 ) در زمان ابو بكر نزد خزيمه يافتند ، بعضى از احاديث به زمان عثمان نسبت دادهاند كه گمان مىرود تخليطى در روايات شده باشد و درست تر به همان زمان ابو بكر است .
پيوستگى سورههاى انفال و توبه
اما در مورد اينكه چرا دو سورهء انفال و توبه را بهم پيوسته و چنان كه در تمامى سورههاى ديگر هست ، در آغاز سورهء توبه ( براءة ) « بسم اللّه الرحمن الرحيم » نگذاشتهاند ؟ پرسشى است كه هم از آغاز اسلام وجود داشت . ابن عباس مىگويد :
از عثمان پرسيدم : چه چيز شما را بر آن داشت كه سورهء انفال را كه از « مثانى » است
هامش
( 1 ) در روايتى كه از انس بن مالك آمده نام همكار قريشى نيامده ، مصاحف 19 ، ترمذى : تفسير سورهء توبه 19 ، در روايت عمارة بن غزيه اين را به زمان ابو بكر هم نسبت دادهاند كه همكار او ابان سعيد بوده ، تفسير طبرى 1 : 21 ، مقدمتان 21 ، به هر صورت ابان بن سعيد چنان كه ديديم در دورهء عثمان نمىتوانسته شركت داشته باشد و ظاهرا در اين دوره همكار اصلى زيد ، سعيد بن عاص است .
( 2 ) بخارى : مغازى 17 ، جهاد 12 ، تفسير سورهء 33 احزاب 3 ، فضائل القرآن 3 ، مناقب 3 ، مصاحف 8 ، 20 ، 29 ، تفسير طبرى 1 : 21 ، مقدمتان 19 ، 21 ، 44 ، ابو شامه 51 ، اتقان 1 : 209 نوع 18 ، احمد بن حنبل 5 : 188 ، 189 ، برهان 1 : 234 .