مانند قرائت ديگرى « فتثّبتوا » هم خوانده مىشود . يا كلمهء « ننشرها » نقطه و اعراب كه نداشته باشد « ننشزها » هم قرائت مىگردد ، چنان كه شده « 11 » ، و جالب توجهتر كلمهء « أفّ » است كه گفتهاند 37 وجه خوانده مىشود .
كلمات ديگرى هم هست كه اگر بدون نقطه نوشته شود مشكل و اشتباهى پيش نمىآورد ، ولى آن كلمات به قرائت ديگرى هم ضبط شده است . آنان اين قبيل كلمات را در نسخهاى به قرائتى و در بعض ديگر به رسم قرائت ديگرى ضبط مىكردند . مانند قرائت « وصّى » با تشديد و « أوصى » با همزه كه دو قرائت است ( 2 : 132 ) و همچنين قرائت « تحتها الانهار » و « من تحتها الانهار » ( در سورهء توبه ) كه اينها دو قرائت است و در دو نسخه ، متفاوت ضبط شده است .
خلاصه ، الفاظى كه در قرائتشان اختلافى نبود ، به يك صورت نوشته مىشد .
اما آنچه مورد اختلاف بود ، چون محتملا رسم اين اختلافات در خط ممكن نبود ، پس آن را در مصحفى به گونهاى مىنوشتند و در مصحف ديگر به گونهء ديگرى .
گوئى پرهيز داشتند از اينكه در يك مصحف ، يك كلمه را به دو گونه بنويسند .
چه مىترسيدند اين توهم پيش آيد كه آن كلمه در يك قرائت ، مكرّر به دو صورت فرود آمده ، و حال اينكه چنين نبود . و نيز احتراز داشتند از اين كه آن لفظ را در يك مصحف به دو گونه بنويسند : يكى در متن و ديگرى در حاشيه . تا اين توهّم پيش نيايد كه دومى تصحيح اولى است . در مورد الفاظ مختلفى هم كه يكسان نوشته مىشوند ( مثل ننشزها ) ديديم كه يك صورت چند جور خوانده مىشود . گذشته از آن ، صحابه مىخواستند وجوه قراآت ، همگى ضبط شود و اين روش براى احاطهء قرآن به همهء وجود آن نزديكتر بود ، تا گفته نشود كه آنان چيزى از قراآت را انداختهاند و يا حرفى از قرائتى ترك شده ، و حال آنكه گفته مىشد همهء آنها به تواتر از نبى اكرم نقل شده است .
چنين به نظر مىرسد : اختلافى كه هم اكنون در شمارهء آيات بعضى از سورهها وجود دارد ، نيز ناشى از استنساخ اوليهء زمان عثمان باشد .
از طرف ديگر ، در قرائت هر آيه ، آن قرائتى را بيشتر مىپذيرفتند كه با آخرين قرائت رسول خدا يكى باشد . ابن حجر مىگويد : رأى صحابه بر آن قرار گرفت كه آنچه از قرآن در عرضهء اخير محقق گشته بنويسند و مابقى را وابگذارند . محمد بن سيرين
هامش
( 11 ) مناهل العرفان زرقانى 1 : 252 .