قرائت تو بهرهمند شوند . و اما تو عبد اللّه معلم كوفهاى تا ادب و لغت و قرائت از تو بياموزند . عبد اللّه گفت : من آنها را گمراه نكردهام . آيتى در كتاب خدا نيست كه من ندانم به كجا و چه وقت نازل شده است . اگر بدانم كه كسى بيش از من كتاب خدا را مىداند شترم را سوار مىشوم و سفر مىكنم تا به دو برسم « 5 » .
اينها همه نشانهء آن است كه حذيفه اين همه اختلافات را مىديده و نگران آن بوده و به فكر دعوت خليفه به يكى كردن مصاحف افتاده بود و ابن مسعود نيز از همان وقتها ضرورتى براى يك چنين اقدامى نمىديده است ، تا اينكه آخرين زنگ خطر به صدا درآمد .
حذيفه از آذربايجان بازگشت
حذيفه آن روزها در جنگ مرج « 1 » ارمينيه « 2 » ( ارمنستان ) شركت داشت . لشكريان مسلمان را مردم عراق و شام تشكيل مىدادند . هر كدام از اين دستهها در قرائت قرآن پيرو يكى از صحابه بودند و چون در جنگ و يا مجامع خود و يا به نماز ، گرد هم جمع مىشدند ، اهل شام مثلا قرآن را به قرائت ابىّ بن كعب و يا معاذ مىخواندند .
هامش
( 5 ) ايضا 14 و مراجعه كنيد كامل ابن اثير 3 : 112 ، النشر 1 : 8 .
( 1 ) مرج به معنى مرز است . اما روايات آن را به گونههاى مختلفى بازگو كردهاند . بعضى گزارش كردهاند كه حذيفه در ميان شاميان بهمراهى مردم عراق در فتح ارمنستان آذربايجان مىجنگيد ( بخارى : فضائل - القرآن 3 ، ابو شامه 50 ، ذيل ابن كثير 18 ) . در حديث عمارة بن غزيه ، زيد مىگويد : حذيفه از جنگى كه به مرج ارمنستان بود بازگشت ( تفسير طبرى 1 : 21 ) . ابن ابى داود آن را در جائى « فرج ارمنستان » و در جاى ديگر « قبل ارمينيه و آذربايجان » ذكر مىكند . ( مصاحف 18 و 19 ) . ابن حجر نيز در روايتى همين اصطلاح « فرج ارمينيه » را به كار مىبرد ( فتح البارى 9 : 14 ) ولى دانى تأييد مىكند كه ايشان بر مرج ارمينيه كشتار مىكردند . ( مقنع 4 ) .
به هر صورت ، چنان كه خواهيم ديد ، چون فتح ارمنستان و آذربايجان در يك تاريخ نبوده و با هم چند سالى فاصله داشتهاند ، پس « فتح ارمنستان آذربايجان » كه بخارى مىگويد نمىتواند باشد . مرج هم به معنى « مرز » و فرج به معنى « مرز سرزمين كفار » آمده ، و از نظر معنى در اينجا يكى هستند . پس مىشود گفت در آن هنگام حذيفه در جنگهاى مرز آذربايجان - ارمنستان شركت داشته است .
( 2 ) ارمينيهArmenie، ارمنستان ، ارمن ، ارمنيه ، ناحيهاى در آسياى غربى كه از جانب شمال به گرجستان ، از مشرق به بحر خزر ، از جنوب به درهء علياى دجله و از مغرب به درهء فرات غربى يا قره سو محدود است .
اين ناحيه اكنون در تصرف سه دولت شوروى ، تركيه و ايران است . كلمهء « ارمن » از كلمهء عبرى « ارم » آمده است . ارمنيان خود را هايگ و سرزمين خويش را « هايسدان » نامند .