خليفهء وقت ، رفت . پيش از اينكه وارد خانهء خود شود بر عثمان وارد شد و همين كه چشمش به عثمان افتاد فرياد برداشت : منم پيام آور تنها ، منم بيم دهندهء برهنه ! - عثمان پرسيد : چه شده ؟ - او گفت : اى امير مؤمنان ! درياب مردم را . عثمان گفت : مگر چه شده ؟ - حذيفه پاسخ داد : مردم در كلام خدا اختلاف كردهاند و من مىترسم به ايشان همان رسد كه به يهود و نصارا از اختلافشان رسيد . درياب مردم را پيش از آنكه در كتاب خدا اختلاف كنند و كار بالا گيرد . « 5 »
عثمان خود از اين اختلافات ديده بود و بارها به مردم تذكر داده بود و از پايان آن انديشناك بود . چه ، بيم آن مىرفت كه كار اين اختلاف در لفظ به اختلاف در معنى بكشد . حال نگرانيش بيشتر از پيش شد .
تشكيل انجمن
هنوز بيشتر ياران پيامبر و حاملان قرآن در قيد حيات بودند . مصحفى كه ابو بكر به دست زيد بن ثابت تهيه كرده بود هنوز در جعبهاى در خانهء حفصه زوجهء رسول خدا و دخت عمر موجود بود . عثمان انديشناك چارهاى انديشيد .
در اينجاست كه باز روايات گزارشهاى مختلفى دارند :
يكى از اينها مىگويد : خود عثمان خطبهاى بر مردم خواند و خود او آيات قرآن را از ميان مردم گرد آورد . يكى يكى قسم مىداد و مىنوشت « 1 » . اما گويندهء اين سخن
هامش
( 5 ) اين روايت از زيد بن ثابت و انس بن مالك رسيده ، بعد ابو عبيد قاسم بن سلام ( م 224 ) از سه طريق در فضائل القرآن خود از اين دو نفر نقل مىكند . سپس بخارى ( م 256 ) از يك طريق از انس مىآورد .
( فضائل القرآن 3 ، ( الفتح 9 : 14 ) ؛ ترمذى ( م 279 ) از يك طريق ( تفسير سورهء توبه 19 ) ؛ طبرى ( م 310 ) در تفسير ( 1 : 21 ) و تاريخ ( 1 : 2856 ) از يك طريق از انس ؛ ابن ابى داود از چهار طريق از انس ( مصاحف 20 - 21 ) ؛ ابن نديم از قول يكنفر ثقه ( فهرست 27 تجدد 43 مصر ) نقل مىكنند . بدين ترتيب از ده طريق نقل شده كه بيشتر به انس بن مالك مىرسد . دانى ( م 444 ) ( مقنع 4 ) و ابن ابى داود كاملتر از بخارى نقل كردهاند . طبرى جزئيات بيشترى از كار زيد مىدهد .
بعديها نيز تكرار همانهاست . مثلا ابو شامه نقل خود بخارى است ( المرشد الوجيز 49 - 51 ) ، سخاوى حديث سوم ابن ابى داود ( مصاحف 19 - 20 ) را به خلاصه آورده و اختلاف قرائتى را كه حذيفه در ميان لشكريان ديده بود يكى از علل اقدام عثمان مىشمارد . ( جمال القراء 64 ) در صورتى كه ابن كثير تنها علت اقدام عثمان را حركت حذيفه مىداند ( فضائل القرآن 19 ) و خبر را به اختصار نقل مىكند .
اين روايت از نظر تاريخ گردآورى و انگيزهء عثمان اهميّت خاصى دارد كه باز مورد بحث قرار مىگيرد .
( 1 ) مصاحف 23 ، 24 ، مقنع 8 ، ابو شامه 58 ، 65 ، ترجمه طبرى 1 : 8 ، شبيه آن را ابن عساكر نيز نقل مىكند . و . . .