دربارهء اين دو دعاء گفتنى زياد است . نخست اينكه جائى ادّعاء نشده كه در زمان جمع آوريهاى قرآن ، كسى آنها را به عنوان آيات قرآنى عرضه كرده باشد . خود ابن كعب در زمان ابو بكر در كار شركت داشت و در زمان عثمان هم مىگويند همكارى داشته و اگر هم نمىبود مصحفش كه بود و به جمع عرضه مىشد . امّا آنچه گفتهاند يكى همان است كه در مصحفش چنين نوشته بود و همين را بعضى هم به مصحف ابو موسى اشعرى و ابن عباس نسبت دادهاند . « 47 » اما از ناحيهء اينها هم هيچ سخنى كه حاكى از ادّعاى خاصى باشد ، باز گفته نشده است . ديگر اينكه اخبارى است كه پيامبر اكرم اين دعاها را در قنوت مىخوانده ، ولى بهيچوجه اين نمىرساند كه آيتى از قرآن بوده است . ابن كعب نيز خود هر شب آنها را به قنوت نماز مىخواند . « 48 » از على ( ع ) گفتهاند كه در فجر ، اين دعاء را به قنوت مىخواند . « 49 »
عمر بن خطاب گفتهاند آن را پس از ركوع به قنوت خوانده است . « 50 » امية بن عبد اللّه بن خالد اموى ( م 78 ) در خراسان اين دو سوره را خوانده است « 51 » . سعيد بن مسيب ( م 94 ) تابعى ، ابراهيم نخعى ( م 96 ) عابد كوفى ، حسن بصرى ( م 110 ) ، عطاء ( م 114 ) ، و زهرى نيز آن را قرائت كردهاند . « 52 » تمام اينها حكايت از آن دارد كه اينها دعاى قنوت بوده است ، اگر چه به قول احمد منادى ( م 334 ) پيامبر اكرم خود اين را به ابن كعب آموخته باشد . « 53 » آرى ، يك وقت كسى مثل عبد اللّه بن زرير غافقى ( م 81 ) در برابر حاكمى ستمگر ، زبانى پرخاشجو دارد و در مقام تحقير طرف دم از ناشنيدهاى مىزند كه شگفت آور و كوبنده باشد . البته اين غير از ادّعاى اصالت دعاء به عنوان آيتى از قرآن است . چنان كه در برابر اين موضع ، حاكم مصر عقبة بن عامر نيز براى به شگفت آوردن حاضران اين دو سوره را مىخواند . پس اينها دليل بر آيت قرآن دانستن آنها نمىشود و همهء اين حرفها برمىگردد به قنوت . اينها دعائى بود كه
هامش
( 47 ) اتقان 1 : 227 .
( 48 ) ايضا 1 : 227 .
( 49 ) سنن بيهقى 2 : 211 ، نوشتهاى از اين دعاء در 734 ه . در مصر توسط يكى از علويان عرضه شد كه گفته شد به خط على ( ع ) است . المكتبة الجغرافية العربية 7 : 296 .
( 50 ) اتقان 1 : 226 . سنن بيهقى 2 : 210 .
( 51 ) اتقان 1 : 227 .
( 52 ) وتر مروزى 135 ، 136 لاهور 1320 .
( 53 ) برهان زركشى 2 : 37 .