سياسى را موجب شده ، اما واقعيّت آنها را در بحث از « قرائت قرآن » به تفصيل بايد ديد . اين نكته را هم نمىتوان ناگفته گذاشت كه نگاهى به اختلافاتى كه از مصاحف باز گفتهاند ما را بدين نتيجه مىرساند كه بسيارى از اختلافات ، مربوط به رسم الخط سنّتى و ابتدائى آن زمان بوده و اختلاف در بعضى از قرائتها ( مثل سورهء و العصر 103 ) چنان كه گذشت ( ص 293 ) كاملا حاكى از اين است كه دستهاى از اين مصاحف در زمان پيامبر اكرم و پيش از عرضهء اخير تنظيم و ترتيب يافته است .
هر چه بود ، نمىتوان پوشيده داشت كه در زمان ابو بكر و حتى زمان عمر ، بعضى از اين مصاحف رواج زيادى داشتهاند . مصحفى كه ابو بكر تهيه كرد ، نزد خود او ماند و تا حدود سال 30 هجرى مصحفى رسمى از طرف حكومت به مردم عرضه نشد .
بنا بر اين ، هر كس در آن بيست سال پس از نبى اكرم ، در انتخاب مصحف خود و اقتداء به يكى از مصاحف صحابه آزاد بود . در شهرهاى اسلامى هم مصاحف مختلف صحابه رواج داشت و هر شهرى به مصحفى روى آورده بود و آن را رواج مىداد . تا جائى كه تقريبا آن را نشانه و صفت مشخصه و بارز شهر قرار داده بودند . چنان كه ديديم ( ص 329 ) ابن اثير نقل مىكرد كه تا سال سى هجرى چهار مصحف در چهار گوشهء ممالك اسلامى رواج داشته است : مصحف ابىّ در دمشق ، ابن مسعود در كوفه ، ابو موسى در بصره و مقداد در حمص . « 5 »
اما در اين مورد يكى از محققّين غربى با استناد به « قرائت اهل حمص » و وجود معاذ در حمص « 6 » كه ساكنان بيشتر آنجا بعدها يمنىها بودند و فقدان روايتى از مصحف مقداد ، حدس مىزد كه در اين موقع بايد مصحف معاذ در حمص رايج مىبوده ، نه مصحف مقداد « 7 » .
به هر صورت ، رواج مصاحف مختلف در ممالك اسلامى در آن موقع مسلم است .
حال ببينيم چه مصاحفى در زمان ابو بكر وجود داشتهاند ؟ اين صورت را كه شامل 20 نام مىشود به ترتيب تاريخ وفات صاحبان اين مصاحف مورد بررسى قرار مىدهيم :
هامش
( 5 ) بلوكى است از فلسطين نزديك بيت المقدس به معنى « چشمههاى گرم » كه بيشتر مردم يمن در آنجا سكونت دارند . همان شهرEmmausقديم است كه نام آن در انجيل لوقا 24 : 13 آمده است .
( 6 ) معاذ در حمص ديده شود : ابن سعد 3 : 2 / 125 و 7 : 2 / 115 .
( 7 )Bergstrasser؛Qorantext،III: 271 . . .