5 ) كتاب المصاحف و جامع القراآت ( جمع القرآن ) مدائنى ( م 231 ه ) 6 ) كتاب اختلاف المصاحف ابى حاتم سجستانى ( م 248 ه ) .
7 ) كتاب المصاحف و الهجاء محمد بن عيسى اصفهانى ( م 253 ه ) .
8 ) كتاب المصاحف ابن ابى داود سجستانى ( م 316 ه ) .
9 ) كتاب المصاحف ابن انبارى ( م 327 ه ) .
10 ) كتاب المصاحف ابن اشته اصفهانى ( م 360 ه ) .
11 ) كتاب المصاحف ابن مقسم ( م 362 ه ) .
12 ) كتاب غريب المصاحف ورّاق « 1 » ظاهرا كتبى كه پيش از تعيين هفت قرائت توسط ابن مجاهد ( 322 ه ) ، نوشته شده بايد دست بازترى در نقل قرائتها مىداشتهاند . در ميان اين مجموعه 3 كتاب مشهورترند : كتابهاى ابن ابى داود ، ابن انبارى و ابن اشته . ولى با نهايت تأسف بايد گفت كه از اين مجموعهء نفيس تنها كتاب مصاحف ابن ابى داود سجستانى ( 230 - 316 ه ) ( فرزند امام ابو داود محدّث مشهور و صاحب كتاب السنن ) باقى مانده و بس . بنابراين ، كسى كه بخواهد در اين وادى قدمى بزند ، چارهاى ندارد جز اينكه متوسل به كتب ديگر مربوط به اين كار ، و مهمتر از همه تفاسير قرآن هم بشود .
از گشتى اجمالى در اين كتب ، خوب مىتوان ديد كه صحابه به همان زمان رسول خدا هم از كار جمع صحائف قرآنى غافل نماندهاند . مثلا مىگويند حمزه عموى پيامبر كه در جنگ احد ، هشت سال پيش از رحلت رسول خدا ( ص ) ، شهيد شد ، مصحفى براى خود ترتيب داده بود . « 2 » از چند و چون اين مصحف خبرى نداريم .
اما در گذشته ، چهار روايت معتبر از سه نفر در اين زمينه ديديم ( 2 روايت از انس بن مالك ، يكى از محمد بن كعب قرظى و ديگرى از شعبى ) كه هر كدام چهار پنج شش نفر را نام بردهاند كه توانستهاند در زمان رسول خدا قرآن را جمع كنند . مجموعهء اين چهار روايت را كه در نظر بگيريم نام اين افراد بدست مىآيد كه در عصر پيامبر قرآن را مجموع داشتهاند : ابىّ بن كعب ، ابو الدرداء ، معاذ بن جبل ، زيد بن ثابت ،
هامش
( 1 ) مقدمهء عربى جفرى بر كتاب المصاحف ابن ابى داود ص 10 ، مقدمهء انگليسى ماتريال ص 1 ح 1 ، فهرست ابن النديم 36 ، 38 ، 39 ، 64 ، اتقان 1 : 32 .
( 2 ) تاريخ القرآن دكتر عبد الصبور شاهين 126 ، به نقل از رسالهء شواذ القراءة كرمانى 144 .