ابو زيد ، عبادة بن صامت ، ابو ايّوب انصارى ، سعد بن عبيد ، مجمّع بن جاريه ( جز دو سه سوره ) .
دانى ( م 444 ) نيز يكنفر ديگر بدين صورت افزود كه ابو موسى اشعرى باشد .
ابن النديم و سيوطى و بسيارى از علماى فن ، نام ديگرى را ياد مىكنند كه در آن سخنى نيست و آن على بن ابى طالب ( ع ) مىباشد . بيهقى ميان عثمان و تميم الدارى مرددّ است . عبد اللّه بن عمرو را هم كه ديديم در زمان رسول خدا مصحف را گرد آورده بود . « 3 »
بدين ترتيب نام چهارده نفر را در دست داريم كه در زمان رسول خدا داراى مصاحفى بودهاند . البته اگر مصاحف همهء اينها باقى مانده بود و يا لااقل چگونگى آنها در دل كتب ضبط شده بود و خبر روشنى از آنها مىداشتيم ، هيچ ترديدى نداشتيم كه منظور از « جمع قرآن » در زمان رسول خدا همين گردآورى و تدوين قرآن در ميان دو جلد است . ولى متأسفانه از بعضى از اين مصاحف مثل مصحف عبادة بن صامت ، ابو ايّوب ، ابو زيد و تميم الدارى هيچ اطلاعى در دست نيست . از آنها هم كه خبرى باز آمده ، آنقدر در روايات و اخبار اختلاف و تفرقه است كه كار داورى درست را بسيار دشوار ساخته است . اما همينقدر هم كه بازگفتهاند خود براى روشن شدن موضوع و اثبات وجود مصاحفى در زمان رسول خدا كافى است .
البته پس از زمان رسول خدا ، كار تدوين مصاحف و داشتن مجموعههاى شخصى از آيات الهى رايجتر شد . به طورى كه امروز مجموعا نام 23 نفر از صحابه را داريم كه كم و بيش خبرى از مصاحفشان به ما رسيده و همگى اينها مربوط به زمان پيش از عثمان و بهتر بگويم همزمان مصحف ابو بكر است .
متأسفانه از اين مصاحف نسخهاى و يا برگهائى تاكنون باقى نمانده است . آنچه هم گوشه و كنار احيانا به نام مصاحف على بن ابى طالب و يا ائمهء اطهار ( ع ) مشهور است ، بعد مىرسيم . برگهاى دوباره نوشته شده از مصاحف قديمى را هم كه لويس - منگانا ادعاء كردهاند از مصاحف پيش از مصحف عثمانى است « 4 » ، در واقع حداكثر
هامش
( 3 ) اتقان 1 : 248 ، بخارى : مناقب الانصار 17 ، مسلم : فضائل الصحابه ح 119 ، 120 ، ترمذى :
مناقب 32 ، ابن سعد 2 : 2 / 112 - 114 ، احمد 3 : 233 ، 277 ، طيالسى ح 2018 ، فهرست ابن النديم 30 تجدد .
( 4 ) ترجمهء مقدمهء بلاشر ص 55 ، ح 38 ، مقدمهء ماتريال جفرى 14 ، 15 ، مختصر دائرة المعارف اسلام 281 / 1 .