اين روايت ، صرف نظر از بسيارى نكات مهم ديگر ، به خوبى مىرساند كه از همان سالهاى اول ، قرآن بر روى صحيفهها دست به دست مىگشته است . اين مطلب خود روشن است : وقتى در اوايل كار ، مسلمانان در نوشتن و خواندن و آموزش قرآن ، حتى در زير فشار دشمنان و در پنهان ، اين همه ممارست و كوشش دارند ، بالطبع در محيط امن مدينه و در اوج و اعتلاى اسلام و ايمان و فتح ، كار نوشتن قرآن به خوبى پيش مىرفته است . بدين ترتيب در پايان دورهء سعيد نبوى نسخههاى زيادى از قرآن وجود داشت .
با اين دو روش ، تشويق به حفظ و ترغيب به نوشتن ، بود كه پيامبر مىخواست از حفظ كامل متن قرآن مطمئن باشد . غلط و يا افتادگى در نوشتن ، مىتوانست با حافظه تصحيح شود و نقائص حافظه نيز به كمك نوشتن رفع گردد . حافظه كمك كتابت بود و نوشتن ياور حفظ . اين روش چنان اصولى و بنيادى اجراء شده كه هنوز طى چند قرن همچنان مجرا باقى مانده است . تا جائى كه مىبينيم صورت تقدّس يافته است . نسلى بعد نسل اين روش را حفظ كردند و تا امروز آن را ادامه دادهاند . امروز نيز با اينكه ميليونها نسخهء چاپى و خطى در همهء آفاق جهان پراگنده است باز در حفظ قرآن بايد بر حافظه هم تكيه كرد و براى تصحيح حافظه از كتابت كمك گرفت . متن آيات الهى بايد پيش معلّمى معلّم ديده كه سلسله سندش درست و شناخته شده باشد تعليم يابد و اين تعليم به نوبهء خود به نسل بعد منتقل شود . چنين است كه تعليم قرآن جاودانى مىشود . حفظ ياور كتابت و كتابت كمك حفظ !
به روى چه مىنوشتند ؟
گفتيم كه نويسندگان وحى ، آيات قرآن را بر روى هر چه مىتوانستند مىنوشتند .
اما حال دقيقتر ببينيم كه اين ابزار نوشتن يا چنان كه مرسوم است اين نوشت - افزارها چه بود ؟
نخستين منبعى كه در اين مورد ، مثل همهء موارد ديگر ، مىتواند ما را بهتر راهنمائى كند خود قرآن مجيد است . با توسل بدين منبع آگاهىهاى زيادى مىيابيم .
از جمله ، اين نوشت افزارهاست كه در قرآن مجيد آمده است « 1 » :
هامش
( 1 ) ر ك . فهارس القرآن از نويسنده ، باب اثاث ، چاپ 1342 تهران .