دوران مدينه :
در اين دوره تعداد نويسندگان بيشتر شد . در آغاز كار نويسندگى را بيشتر ابىّ بن كعب انجام مىداد و بعد كه زيد بن ثابت آموختهتر و ورزيدهتر گرديد و كتابت را نزد اسيران بدر تكميل كرد « 14 » ، او بيشتر در محضر نبى حضور مىيافت . كسانى كه بعد بدين جمع افزوده شدند عبارتند از :
عبد اللّه بن رواحه ( م 8 ه ) ، ثابت بن قيس ( م 12 ه ) ، حنظلة بن الربيع الاسيدى ( م 45 ه ) ، حذيفة بن يمان ( 36 ه ) ، علاء بن عقبه ، جهيم بن الصلت ، عبد اللّه بن زيد ( م 63 ه ) ، محمد بن مسلمة ( م 43 ه ) ، حنظلة بن ابى عامر ( م 3 ه ) ، عبد اللّه بن عبد اللّه بن ابىّ بن سلول ، ابو زيد قيس بن السكن ، عقبة بن عامر ( م 58 ه ) ، معاذ بن جبل ، ابو ايوب انصارى ( م 52 ه ) ، مغيرة بن شعبه ( م 50 ه ) .
عدهء ديگرى هم بعدتر بدين گروه افزوده شدند :
ابان بن سعيد بن عاصى ( برادر خالد ) ( م 13 ه ) ، عمرو بن عاص ( م 43 ه ) ، و خالد بن وليد ( م 21 ه ) ، در سال هفتم هجرى .
ابو سفيان و دو پسرش يزيد و معاويه ، عبد اللّه بن ارقم ( م 44 ه ) و حويطب بن عبد العزّى ( م 54 ه ) را نيز گفتهاند كه از سال هشتم هجرى ( فتح مكه ) در اين جمع بودهاند .
بدين ترتيب ، نام چهل و پنج تن از صحابه را داريم كه گفتهاند در كتابت وحى شركت داشتهاند . اما اين صورت محتاج بررسى بيشتر و دقيقترى است . نام كسانى هست كه مىدانيم نوشتن مىدانستند و حتى قرائتشان به ما رسيده و يا مصحفى از آنها بازگفتهاند مثل انس بن مالك خادم رسول خدا ، منذر بن عمرو ، اسيد بن حضير ، رافع بن مالك ، ابو عبيدة بن جراح ، سعد بن عبيد و ابو الدرداء كه از آنان نامى در اين صورت نيست . عباد له « 15 » به هنگام رحلت پيامبر هنوز جوان بودند . عبد اللّه بن عمر بيست سال داشت ، عبد اللّه بن عمرو 17 ساله ، عبد اللّه بن عباس 13 ساله و عبد اللّه بن زبير ده ساله بود . بنا بر اين ، طبيعى است كه از ايشان هم در اين جمع اسمى نباشد .
هامش
( 14 ) روض الانف سهيلى 5 : 245 .
( 15 ) عباد له معمولا عبد اللّه بن عباس ، عبد اللّه بن عمر ، عبد اللّه بن زبير و عبد اللّه بن عمرو بن عاص هستند ، اما گاهى هم شامل عبد اللّه بن مسعود ، عبد اللّه بن جعفر بن ابى طالب و عبد اللّه بن ابى بكر مىشود .
ولى وقتى به طور مطلق مىگويند عبد اللّه منظور عبد اللّه بن مسعود است .