روايات در اين باره زياد است و باز هم به جاى خود خواهد آمد . همهء اينها حكايت از نوشتن قرآن ، آيه به آيه و سوره به سوره در زمان رسول خدا دارد . البته شايد در نوشتن ، توالى سورهها و ترتيب آن را چنان كه بايد ملتزم نمىگشتند ، اما آيات را تا آنجا كه بودند و مىتوانستند مىنوشتند . چه بسا كه كسى از كاتبان سورهاى را كه نازل شده بود حفظ مىكرد و يا آن را مىنوشت و بر رسول خدا مىخواند . بعد مثلا براى شركت در سريّهاى و يا به كار ديگر از شهر بيرون مىرفت و در غياب او آيات و يا سورهاى نازل مىشد . وقتى برمىگشت آنچه نازل شده بود از ديگران مىگرفت . گاهى هم پيش مىآمد كه در اين ميان چيزى از دست او رفته بود . او آنقدر كه مىتوانست جمع كرده بود و آن طور كه مىخواست تتبّع كرده بود و بدين جهت در نوشتهاش پس و پيشى رخ مىداد . و نيز بودند از صحابه كسانى كه بر حفظ خود اعتماد فراوان داشتند و بر حسب عادت عرب در حفظ انساب و از بر كردن افتخارات و اشعارشان بدون نوشتن ، آيات قرآن را هم نمىنوشتند و بيشتر بر حفظ تكيه داشتند . « 13 »
كاتبان وحى
پيامبر اكرم در كار نوشتن وحى سعى بليغى داشت و همگان را به كار خواندن و نوشتن تشويق مىنمود و بخصوص در نوشتن وحى آسمانى جدّ و اهتمامى هر چه زيادتر مبذول مىفرمود . گفتهاند در اوايل بعثت در تمام قريش ، تنها هفده نفر خواندن و نوشتن مىتوانستند « 1 » و در مدينه كار از اين هم تنگتر بود . « 2 » اما تشويق و دلگرمى دادن وى ( ص ) موجب شد كه بيش از چهل نفر كاتب وحى باشند ، به اضافه كه كسانى هم نويسندگى فرا گرفته بودند و در ميان ايشان به حساب نيامدهاند .
در شمارهء كاتبان وحى نيز اختلاف نظر بسيار است . حافظ بن عساكر ( م 571 ه )
هامش
( 13 ) مقدمتان 32 .
( 1 ) فتوح البلدان بلاذرى 457 ، عقد الفريد 2 : 3 ، الاسلام و الحضارة العربيه محمد كرد على 124 ، بلوغ - الارب آلوسى 3 : 370 ، عدهاى هم اين سخن را قبول ندارند : عصر النبى محمد دروزه 448 و باز بيايد .
( 2 ) بلاذرى از قول واقدى 11 نفر را مىشمارد كه در ميان آنها زيد بن ثابت است و او را نمىتوان جزء باسوادان جاهليّت به حساب آورد ، فتوح البلدان 459 . ( و نيز رك . ح 14 ) .