در تاريخ دمشق 23 نفر را ياد مىكند . ابو شامه در تلخيص اين تاريخ « 3 » نام 25 نفر را مىبرد . « 4 » ابن عبد البر نيز همين رقم را مىدهد ، « 5 » شبر املسى ( م 1087 ) تعداد را به چهل نفر مىرساند « 6 » و حال آنكه حافظ عراقى ( م 806 ه ) قبلا نام 42 نفر را به نظم در آورده بود . « 7 » برهان حلبى تعداد را در حواشى شفا 43 نفر ذكر مىكند « 8 » و مجتهد زنجانى نيز همين عدد را نقل مىنمايد . « 9 »
در ميان مستشرقان كه در اين زمينه اظهار نظر كردهاند بلاشر فرانسوى مىگويد :
تعداد كاتبان وحى به چهل نفر مىرسد . « 10 » كازانوا پنج فهرستى را كه ابن سعد ، طبرى ، نووى ، حلبى و ديار بكرى دادهاند مقايسه كرده « 11 » ، اما به نظر بلاشر اين كافى نيست ، بايد فهرستى را هم كه سيوطى مىدهد بدان افزود « 12 » . ولى به واقع اظهار نظر قطعىتر ، محتاج بررسى خيلى بيشترى در منابع است . « 13 » مشكل اصلى كار را
هامش
( 3 ) ابو شامه در كتاب روضتين 1 : 5 مىگويد اين كتاب هشتصد جزء در هشتاد جلد بود كه مختصرش كردم ، تهذيبش كردم و فوائد زيادى بر آن افزودم . به نقل از حاشيهء 2 ص 46 المرشد الوجيز .
( 4 ) ابو شامه 46 .
( 5 ) استيعاب در ترجمهء زيد بن ثابت .
( 6 ) در كتاب قضاء ، حاشيهاش بر منهج در فقه شافعى . به نقل از كتانى 1 : 115 .
( 7 ) التراتيب الاداريهء كتانى 1 : 116 - 117 ، ظاهرا بايد در نظم الدرر السّنيّه باشد كه مىگويد :« كتّابه اثنان و اربعونا * زيد بن ثابت و كان حينا
كاتبه و بعده معاوية * ابن ابى سفيان و كان واعية »( 8 ) كتانى 1 : 117 .
( 9 ) تاريخ قرآن 37 .
( 10 ) در آستانهء قرآن 12 و 27 .Blachere:Intro .P .31 .N .61 .
( 11 )Casanova:MohammedetLaFinduMonde،Paris1191 - 31 ،P .69SQQ .( 12 ) در آستانهء قرآن حاشيهء 16 - اتقان 1 : 88 چاپ 1278 قاهره .
( 13 ) مراجعه كنيد : جوامع السيرهء ابن حزم 26 ، انساب الاشراف 1 : 256 ، فتوح البلدان بلاذرى 478 ( يا 472 ) ، جهشيارى 9 - 12 ، تلقيح الفهوم 37 ، زاد المعاد 1 : 59 ، تهذيب نووى 1 : 29 ، ابن سيد الناس 2 : 315 ، تراتيب الاداريه 1 : 114 ببعد ، محمد ( ص ) از محمد رشيد رضا 65 ، بحار الانوار جزء 1 مجلد 19 فرج 10 ، مجموعة الوثائق السياسيه : پراگنده ، سيرهء حلبيه 3 : 364 ، مناقب ابن شهر آشوب 1 : 162 ، سنن بيهقى 10 : 124 ، السيرة الحلبيه 3 : 364 ، بحار الانوار 19 :
جزء دوم قرآن 10 قديم ، اسد الغابه 2 : 261 ، اصابه 2 : 15 ، استيعاب 1 : 26 ، عقد الفريد 2 : 143 و 3 : 5 ، يعقوبى 2 : 64 ، طبرى 1 : 1782 و 2 : 836 ، تذكرة الحفاظ ذهبى ، اصول كافى كلينى و كامل ابن اثير ، التنبيه و الاشراف مسعودى 245 . حياة القلوب مجلسى 2 : 614 .