بنا بر اين بايد هر آيهاى را خوب مىفهميدند ، رفع اشكال مىكردند و بعد از آن كه خوب فهميدند از راه شنيدن حفظ مىشدند . فراموش نكنيم كه اينها از قبايل و طوائف مختلف بودند و گاهى از نژادها و ملل ديگر ، تلفظ اينها با هم فرق مىكرد و گاهى تلفظ كلمهاى براى بعضى از ايشان غير مقدور بود . مىگويند مرد بيابانى پا برهنهاى كلمهء « أثيم » را نمىتوانست تلفظ كند و به جاى « طعام الاثيم » ( 44 : 44 ) « طعام اليتيم » مىگفت . ابن مسعود چند بار او را وادار كرد كه تكرار كند و او از عهده بر نيامد . ناچار گفت مىتوانى بگوئى « طعام الفاجر » ؟ گفت : بله . ابن مسعود به ناگزير گفت : اين طور بگو .
چنين است كه حفظ يك سورهء بلند مثل بقره با 286 آيهء طولانى ، وقتى با دقّت و تدبّر و فهم هم توأم شود ، حفظش سالها طول مىكشد . پس تعجب نكنيم وقتى بخوانيم عمر سورهء بقره را به 12 سال آموخت و چون به پايان برد شترى كشت « 29 » .
يا پسرش عبد اللّه مدت چهار يا هشت سال به كار حفظ سورهء بقره اشتغال ورزيد . « 30 »
از اينجا بود كه مالك بن انس مىگفت : « كسى كه بقره و آل عمران را از حفظ داشت در نظر ما بزرگ مىنمود » « 31 » .
ربع قرآن هر كه را محفوظ بود * « جلّ فينا » از صحابه مىشنود .
« 32 »
عبد اللّه بن مسعود مىگفت : « ما قرآن مشكل مىآموزيم و آسان عمل مىكنيم ، ولى اخلاف ما آسان خواهند آموخت و مشكل عمل خواهند كرد « 33 » » . با همهء اين مشكلات و سختىها ، با تحمّل رنج و مشقّت هر كس به قدر توانائى خود قرآن را حفظ مىكرد . هنوز چيزى از هجرت رسول خدا به مدينه نگذشته بود كه قاريان قرآن پروانه وار گردش را فرا گرفته بودند و كلمه به كلمه و حرف به حرف قرآن را از دو لب مباركش شنيدند و حفظ كردند . جز مسجد و خانه ، آنها پايگاه ديگرى نيز براى خود بدست آوردند .
مخرمة بن نوفل ( م 54 ه ) از آن قرشيهاى مخالف اسلام بود . اما مادرش رقيقه ،
هامش
( 29 ) كتّانى 2 : 280 .
( 30 ) موطأ مالك : قرآن ، ح 11 ، ابن سعد 4 : 1 / 121 ، اتقان 4 : 202 نوع 78 .
( 31 ) الاتقان 1 : 229 نوع 19 و 4 : 202 نوع 78 ، احمد 3 : 120 ، نهايهء ابن اثير 1 : 147 ، فيه ما فيه :
296 .
( 32 ) مثنوى 2 : 78 نيكلسن .
( 33 ) الجامع لاحكام القرآن قرطبى : مقدمه .