كه به غلط نيفتند » . « 24 » قاريان قرآن حلقه وار گرد هم در مسجد مىنشستند و چون مردمى امّى بودند هر كس آنچه از قرآن مىدانست بر ديگرى از حفظ مىخواند و بدين ترتيب قرائت همديگر را تصحيح مىكردند « 25 » .
سيد شريف مرتضى گويد : قرآن را در زمان پيغمبر درس مىخواندند و از حفظ مىكردند . حتى جمعى از صحابه مانند عبد اللّه بن مسعود و ابىّ بن كعب چند بار قرآن را نزد پيامبر ختم كردند .
شيخ الطائفه طوسى ، شيخ اماميه و فقيه و محدّث بزرگ در كتاب امالى خود گويد : ابن مسعود هفتاد سوره از نبى اكرم و باقى را از حضرت امير ، على بن ابى طالب آموخت . « 26 »
پارهاى از ياران پيامبر با دقّت و ضبط شگفتىآورى تمام آيات را حفظ مىكردند و برخى كه نمىتوانستند ، قسمتى از سورهها را حفظ مىكردند و مىآموختند . جالب توجه است كه از فرط اهتمام بر اين كار و براى جبران ناتوانى از حفظ تمام قرآن ، گاه بود كه حفظ قرآن بر اصحاب تقسيم مىشد . هر فردى چند سوره و آيه را حفظ مىكرد « 27 » و وقتى اجتماعشان تشكيل مىشد ، مجموعشان تمام قرآن را از حفظ داشتند .
روش حفظ كردن مطابق چگونگى نزول بود كه گذشت . يعنى همانطور كه 5 آيه و 6 آيه نازل مىشد صحابه نيز به تدريج قرآن را حفظ مىكردند . ابو عبد الرحمن سلمى روايت مىكند : « كسانى كه قرآن را مىخواندند مانند عثمان و ابىّ و عبد اللّه بن مسعود چنين گويند كه چون ده آيه از پيغمبر مىآموختيم تا آنها را كاملا حفظ نكرده و به مفهوم آن عمل نمىكرديم ، آيهء ديگرى را نمىآموختيم » . « 28 »
البته كار حفظ قرآن آسان نبود . آنها بيشتر مردمى امّى بودند كه ديگر از نوشته و كتاب نمىتوانستند يارى بگيرند . بايد به همان شنيدن و تكرار از حفظ مىشدند .
هامش
( 24 ) منّاهل العرفان 1 : 234 .
( 25 ) فتوح مصر ابن عبد الحكم 272 ، در حديث آمده : « يتلون كتاب اللّه و يتدارسون بينهم ، مسلم : ذكر 38 ، ابو داود : وتر 14 ، ترمذى : قرآن 10 ، ابن ماجه : مقدمه 17 ، الدارمى : مقدمه 32 .
( 26 ) ترجمهء تاريخ قرآن زنجانى 36 ، بار ديگر اين مطلب مطرح خواهد شد .
( 27 ) كتّانى 2 : 292 .
( 28 ) ايضا 2 : 279 ، التفسير و المفسرون 1 : 50 به نقل از اصول التفسير ابن تيميه : 5 و 6 ، اتقان 4 : 202 نوع 78 . بحار الانوار 19 : 28 قديم . تفسير قرطبى 1 : 39 .